Đặc sản khô mang về từ Đà Lạt gồm mứt (mứt dâu, mứt hồng, mứt khoai lang, mứt gừng, mứt chanh dây, mứt bí), đồ sấy dẻo và sấy giòn, hồng treo gió, trà và cao atisô, trà vùng cao, cà phê, rượu vang và siro trái cây. Chọn quà nên ưu tiên loại làm từ nông sản Đà Lạt, có nhãn ghi rõ thành phần, cơ sở sản xuất, ngày sản xuất và hạn dùng, nếm thử trước khi mua nhiều.
Ở chợ Đà Lạt và các cửa hàng quanh trung tâm phường Xuân Hương-Đà Lạt, quầy mứt và đồ khô bày rất đẹp và na ná nhau, nhưng chất lượng và nguồn gốc khác nhau nhiều. Bài này giải thích từng nhóm quà khô, cách đọc nhãn, cách nhận biết hàng làm từ nông sản địa phương, cách bảo quản, và những điều nên hỏi người bán. Bài không nêu giá và không giới thiệu cơ sở cụ thể.
Mứt Đà Lạt: từ nghề làm mứt nhà đến quầy hàng ở chợ
Mứt là món quà gắn với Đà Lạt từ lâu, khởi đầu từ cách các gia đình tận dụng trái cây, củ quả vào mùa để làm món ngọt đãi khách dịp Tết. Theo thời gian, nhiều cơ sở làm mứt hình thành, sản xuất quanh năm phục vụ du khách. Các loại phổ biến gồm mứt dâu tây, mứt hồng, mứt khoai lang, mứt gừng, mứt bí, mứt chanh dây, mứt me, mứt atisô và nhiều loại mứt trái cây sên đường khác.
Mứt truyền thống thường được làm bằng cách ngâm, luộc sơ, rồi sên với đường đến khi khô ráo, có lớp đường bám ngoài. Mứt ngon giữ được màu tự nhiên của nguyên liệu, vị ngọt vừa, còn mùi của quả, không quá cứng hay quá nhão. Mứt có màu quá rực, đều tăm tắp có thể đã dùng phẩm màu; điều này không phải lúc nào cũng sai, nhưng người mua nên đọc nhãn và hỏi rõ.
Mùa làm mứt nhộn nhịp nhất là những tuần trước Tết. Các cơ sở và nhiều gia đình trong phường tăng ca sên mứt, sấy hồng; chợ Đà Lạt bày thêm sạp mứt Tết, khách từ các tỉnh lên mua sỉ. Mứt làm vào dịp này thường mới và nhiều lựa chọn nhất, nhưng cũng là lúc dễ gặp hàng làm vội; nếm thử vẫn là bước không nên bỏ.
Nhiều loại "mứt" ở chợ ngày nay thực ra là trái cây sấy dẻo, có thêm đường hoặc không. Phân biệt mứt sên đường với sấy dẻo giúp người mua chọn đúng khẩu vị, nhất là khi mua cho người lớn tuổi, người cần hạn chế đường.
Các nhóm đặc sản khô và cách chọn
Bảng gom những nhóm quà khô thường thấy ở chợ Đà Lạt. Mô tả là đặc điểm chung; mỗi cơ sở có cách làm khác nhau.
| Nhóm | Ví dụ | Nên chọn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mứt sên đường | Mứt dâu, mứt gừng, mứt khoai lang, mứt bí | Màu tự nhiên, ngọt vừa, khô ráo | Nhiều đường, cất kín tránh ẩm |
| Trái cây sấy dẻo | Hồng sấy dẻo, dâu sấy dẻo, chuối, mít | Quả dẻo, có mùi quả, nhãn ghi có hay không thêm đường | Dễ ẩm mốc nếu mở túi lâu |
| Sấy giòn, sấy thăng hoa | Dâu, mít, khoai sấy giòn | Giòn, không hôi dầu | Sấy chân không có thể dùng dầu, hỏi rõ |
| Hồng treo gió | Hồng gọt vỏ treo khô | Dẻo, có phấn đường, không mốc | Mua đúng mùa, cất ngăn mát |
| Trà, cao atisô | Trà túi lọc, trà bông, cao đặc | Nhãn rõ thành phần, cơ sở | Không thay thuốc, hỏi bác sĩ nếu có bệnh |
| Rượu vang, siro | Vang nho, vang dâu tằm, siro dâu | Chai kín, nhãn đủ, có tem theo quy định | Rượu không dành cho trẻ em, người lái xe |
Nhóm nào cũng nên nếm thử trước. Người bán ở chợ thường mời nếm mứt và đồ sấy; với trà và rượu, có thể hỏi mua chai, gói nhỏ để thử.
Atisô: từ rau châu Âu đến trà và cao Đà Lạt
Atisô là cây có gốc từ vùng Địa Trung Hải, được người Pháp đưa lên Đà Lạt trồng làm rau. Ở châu Âu, người ta ăn bông atisô; ở Đà Lạt, bông atisô được hầm với giò heo, xương, còn lá, thân, rễ được phơi sấy làm trà và nấu thành cao. Trà atisô trở thành đồ uống quen thuộc của người phố núi và là món quà phổ biến của du khách.
Trên thị trường có nhiều dạng: trà túi lọc, trà bông atisô thái lát sấy khô, trà lá, cao atisô đặc, cao atisô mềm đóng hộp. Mỗi dạng dùng khác nhau: trà túi lọc tiện pha nhanh; bông sấy pha ấm hoặc nấu nước; cao pha loãng với nước nóng. Đọc nhãn để biết thành phần chỉ có atisô hay có pha thêm cỏ ngọt, đường, các loại thảo mộc khác.
Ở chợ Đà Lạt, bông atisô tươi và atisô khô thường bày cạnh nhau. Bông atisô sấy thái lát có màu nâu xanh, mùi thơm nhẹ; hàng để lâu, bị ẩm sẽ sẫm màu và có mùi hắc. Khi mua dạng bông sấy, có thể ngửi và nhìn màu, hỏi ngày sấy, chọn túi kín.
Atisô thường được quảng cáo với nhiều công dụng. Người mua nên hiểu đây là thực phẩm, đồ uống truyền thống, không phải thuốc chữa bệnh. Người có bệnh gan, mật, thận, phụ nữ mang thai, người đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
Hồng treo gió và hồng sấy dẻo: đúng mùa mới có hàng ngon
Hồng treo gió và hồng sấy dẻo là hai món quà được tìm nhiều những năm gần đây. Hồng treo gió làm từ hồng tươi gọt vỏ, treo nơi thoáng gió, phơi và bóp nhẹ nhiều ngày; quả teo lại, bên ngoài khô, bên trong dẻo, có lớp phấn đường trắng tự nhiên. Hồng sấy dẻo được sấy bằng máy, nhanh hơn, quả mềm dẻo, ít phấn hơn.
Vì làm từ hồng tươi, hai món này có nhiều và ngon nhất vào mùa hồng, khoảng cuối mùa mưa đến cuối năm và sau đó một thời gian. Ngoài mùa, hàng bán có thể là hàng trữ lạnh từ mùa trước, hoặc hồng từ nơi khác. Hỏi người bán mẻ hồng làm khi nào, có trữ lạnh không.
Chọn hồng treo gió: quả dẻo đều, màu nâu cam, lớp phấn trắng mịn bám đều, không có đốm xanh, đen hay mùi chua. Lớp phấn đường dễ nhầm với mốc; phấn đường mịn, khô, ăn ngọt; mốc thường thành đốm, có màu, mùi lạ. Hồng sấy dẻo chọn túi kín, nhãn đủ, quả mềm không chảy nước.
Rượu vang, siro và đồ uống đóng chai từ trái cây Đà Lạt
Đà Lạt có nghề làm rượu vang từ khá lâu, với các loại vang nho và vang từ trái cây địa phương như dâu tằm, sim. Bên cạnh đó là siro dâu tằm, siro dâu tây, siro chanh dây, nước cốt trái cây đóng chai. Đây là nhóm quà được nhiều người chọn vì đóng chai đẹp, giữ được lâu hơn trái cây tươi.
Khi mua rượu vang, đọc nhãn để biết loại nguyên liệu, độ cồn, cơ sở sản xuất, và xem chai có đầy đủ thông tin theo quy định hay không. Không mua rượu không nhãn, không rõ nguồn, nhất là rượu đóng can, đóng chai nhựa bán xá. Rượu không dành cho trẻ em, phụ nữ mang thai, và không uống khi lái xe trên những con đường đèo dốc quanh Đà Lạt.
Siro và nước cốt trái cây thường có nhiều đường; người mua cho trẻ nhỏ, người lớn tuổi nên đọc thành phần. Siro dâu tằm pha nước đá hoặc nước ấm là thức uống quen của nhiều gia đình Đà Lạt. Chai đã mở nên cất ngăn mát và dùng trong thời gian ngắn theo hướng dẫn trên nhãn.
Đồ uống đóng chai nặng và dễ vỡ, nên đóng gói cẩn thận khi mang đi xa. Đi máy bay, nhớ kiểm tra quy định về chất lỏng và đồ uống có cồn.
Mua quà khô ở chợ: nếm, hỏi và so sánh
Quầy mứt và đồ khô ở chợ Đà Lạt thường rất nhiều và bày na ná nhau. Cách mua tốt nhất là đi một vòng trước, nếm thử ở vài sạp, rồi mới quyết định. Cùng một loại hồng sấy hay mứt dâu, vị ngọt, độ dẻo và mùi quả ở mỗi sạp có thể khác nhau rõ rệt.
Hỏi người bán những câu đơn giản: món này làm từ quả trồng ở đâu, làm khi nào, có thêm đường hay phẩm màu không, để được bao lâu. Người bán có nguồn hàng rõ ràng thường trả lời cụ thể. Câu trả lời mơ hồ, hoặc nhãn không có tên cơ sở, là dấu hiệu nên cân nhắc.
So sánh khối lượng tịnh trên các gói thay vì chỉ nhìn kích thước bao bì; nhiều gói to nhưng ít hàng. Với hàng xá theo ký, nhờ cân trước mặt. Mua thử lượng nhỏ, ăn thấy hợp mới mua thêm hoặc hỏi cách đặt hàng sau. Người muốn biết thêm các cơ sở sản xuất, kinh doanh đặc sản trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Đọc nhãn đặc sản khô trước khi mua
Nhãn là nơi duy nhất cho biết nhiều điều quan trọng về món quà. Vài phút đọc nhãn giúp tránh mua phải hàng không rõ nguồn:
- Tên sản phẩm và thành phần: xem nguyên liệu chính có đứng đầu không, có thêm đường, chất bảo quản, phẩm màu không.
- Tên và địa chỉ cơ sở sản xuất: nên là cơ sở có địa chỉ cụ thể, không chỉ ghi chung chung.
- Ngày sản xuất và hạn sử dụng: chọn hàng mới, còn hạn dài, nhất là đồ sấy dẻo.
- Khối lượng tịnh: so sánh giữa các gói để biết mình đang mua bao nhiêu.
- Hướng dẫn bảo quản: để nơi khô ráo hay cần để ngăn mát sau khi mở.
- Mã truy xuất, chứng nhận (nếu có): quét thử để xem thông tin có khớp không.
Hàng bán xá theo ký ở chợ thường không có nhãn đầy đủ. Khi mua loại này, hỏi người bán ngày làm, nguồn hàng, nếm thử, và nên mua lượng vừa đủ dùng trong thời gian ngắn.
Bảo quản quà khô cho lâu
Phần lớn quà khô hỏng vì ẩm và vì mở túi lâu ngày. Vài nguyên tắc:
- Mứt sên đường: để hộp kín, nơi khô ráo, tránh nắng; mở rồi đậy kín ngay.
- Đồ sấy dẻo: sau khi mở nên cho vào hộp kín hoặc túi có khoá, để ngăn mát nếu khí hậu nóng ẩm.
- Hồng treo gió: để ngăn mát hoặc ngăn đông nếu muốn giữ lâu, lấy ra để nhiệt độ phòng một lúc trước khi ăn.
- Trà atisô, trà khô: để hộp kín, tránh mùi lạ, tránh gần bếp.
- Rượu vang: để nơi mát, tránh ánh nắng; chai đã mở nên dùng sớm.
- Không cất đồ khô gần xăng dầu, xà phòng, gia vị mạnh vì dễ hút mùi.
- Thấy đốm mốc, mùi chua lạ, chảy nước: bỏ đi, không cố dùng.
Mua quà cho nhiều người, nên chọn gói nhỏ thay vì một gói lớn chia ra sau, vừa giữ vệ sinh vừa giữ hàng không bị ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Mứt nào là đặc sản Đà Lạt thật sự?
Những loại làm từ nông sản trồng ở Đà Lạt và vùng lân cận như mứt dâu tây, mứt hồng, mứt khoai lang, mứt atisô, hồng treo gió, hồng sấy dẻo được xem là gắn với địa phương. Nhiều loại mứt khác bày ở chợ có thể làm từ nguyên liệu nơi khác. Đọc nhãn và hỏi người bán nguồn nguyên liệu để biết.
Lớp trắng trên hồng treo gió là phấn đường hay mốc?
Phấn đường là lớp trắng mịn, khô, bám đều trên bề mặt quả, ăn có vị ngọt, hình thành tự nhiên khi hồng khô dần. Mốc thường thành đốm, có thể màu xanh, đen hoặc trắng xốp như bông, kèm mùi lạ. Nếu nghi ngờ, không nên ăn và nên hỏi lại nơi bán.
Trà atisô có uống thay nước hằng ngày được không?
Nhiều người Đà Lạt uống trà atisô như đồ uống thường ngày với lượng vừa phải. Tuy nhiên atisô là thảo mộc, không phải nước lọc; người có bệnh lý gan, mật, thận, phụ nữ mang thai, người đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến bác sĩ. Đọc nhãn để biết sản phẩm có pha thêm đường hoặc thảo mộc khác không.
Mua mứt ở chợ Đà Lạt hay cửa hàng thì tốt hơn?
Mỗi nơi có ưu điểm riêng. Ở chợ, có thể nếm thử nhiều loại, mua lượng tuỳ ý, nhưng hàng xá thường không có nhãn đầy đủ. Ở cửa hàng, hàng đóng gói có nhãn, hoá đơn, dễ biết nguồn, nhưng ít được nếm. Có thể nếm ở chợ để chọn loại thích, rồi mua hàng có nhãn rõ để làm quà.
Rượu vang Đà Lạt có mang lên máy bay được không?
Tuỳ quy định của hãng hàng không và loại hành lý. Thường rượu đóng chai không được mang trong hành lý xách tay vượt quá giới hạn chất lỏng, nhưng có thể gửi trong hành lý ký gửi với giới hạn nhất định. Hãy kiểm tra quy định hiện hành của hãng trước khi mua nhiều và gói chai cẩn thận.
Người tiểu đường nên chọn quà khô gì ở Đà Lạt?
Mứt sên đường và đồ sấy dẻo có thêm đường không phù hợp. Có thể cân nhắc trà atisô không đường, cà phê rang mộc, rau củ tươi hoặc trái cây tươi với lượng vừa phải. Đọc nhãn để tránh sản phẩm thêm đường, và hỏi ý kiến bác sĩ về chế độ ăn phù hợp với tình trạng sức khoẻ.