Tháng 10/2023, UNESCO công nhận Đà Lạt là thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo (UNESCO Creative Cities Network) ở lĩnh vực âm nhạc. Danh hiệu ghi nhận một đời sống âm nhạc nhiều lớp: cồng chiêng của đồng bào bản địa, kho ca khúc viết về Đà Lạt, các lễ hội, phòng trà, nhạc đường phố và những người trẻ làm nghệ thuật ở phố núi.
Mạng lưới này không phải một giải thưởng để treo lên, mà là cam kết: thành phố dùng sáng tạo, ở đây là âm nhạc, làm động lực phát triển bền vững, và hợp tác với các thành phố khác trong mạng lưới. Bài này giải thích danh hiệu nghĩa là gì, những lớp âm nhạc nào làm nên nó, và người sống ở khu trung tâm có thể gặp âm nhạc ở đâu trong đời thường.
Mạng lưới thành phố sáng tạo UNESCO là gì
Mạng lưới các thành phố sáng tạo được UNESCO lập năm 2004, gồm các thành phố coi sáng tạo là yếu tố chiến lược để phát triển đô thị bền vững. Có bảy lĩnh vực: thủ công và nghệ thuật dân gian, thiết kế, điện ảnh, ẩm thực, văn học, nghệ thuật truyền thông và âm nhạc. Mỗi thành phố đăng ký một lĩnh vực, nộp hồ sơ nêu kế hoạch hành động cụ thể.
Ở Việt Nam, Hà Nội vào mạng lưới năm 2019 với lĩnh vực thiết kế; Hội An và Đà Lạt cùng được công nhận năm 2023, Hội An ở lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian, Đà Lạt ở lĩnh vực âm nhạc. Việc tham gia đi kèm trách nhiệm báo cáo định kỳ về những gì thành phố đã làm để thực hiện cam kết.
Một điểm cần hiểu đúng: danh hiệu này khác với di sản văn hoá thế giới hay di sản phi vật thể. Nó không công nhận một công trình hay một loại hình cụ thể, mà công nhận định hướng phát triển của cả một đô thị. Vì vậy giá trị của nó phụ thuộc vào việc thành phố có thật sự nuôi dưỡng đời sống âm nhạc hay không trong những năm tiếp theo.
Lớp thứ nhất: cồng chiêng và âm nhạc bản địa
Nền tảng sâu nhất của âm nhạc Đà Lạt là âm nhạc của người K'Ho, Mạ, Churu và các dân tộc bản địa Lâm Đồng. Cồng chiêng nằm trong Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh từ năm 2005. Bên cạnh cồng chiêng còn có các nhạc cụ tre nứa, sáo, đàn môi, kèn bầu, và những điệu hát kể, hát ru, hát đối đáp trong lễ hội.
Âm nhạc này gắn với nghi lễ và đời sống cộng đồng, không tách ra làm tiết mục thuần tuý. Vì thế việc bảo tồn không chỉ là dàn dựng biểu diễn cho khách, mà là giữ cho các làng còn lễ hội, còn nghệ nhân, còn lớp trẻ học chiêng. Các chương trình truyền dạy cồng chiêng cho thanh thiếu niên ở các làng quanh Đà Lạt là một phần của nỗ lực đó.
Ở khu trung tâm, người dân và khách thường gặp cồng chiêng trong các lễ hội lớn ở quảng trường Lâm Viên, trong Festival Hoa, hoặc các chương trình giao lưu văn hoá. Lắng nghe một dàn chiêng thật, với nhiều chiếc chiêng mỗi người giữ một âm, là trải nghiệm khác hẳn nghe qua loa.
Lớp thứ hai: kho ca khúc về Đà Lạt
Đà Lạt là một trong những địa danh được viết thành ca khúc nhiều nhất trong tân nhạc Việt Nam. Từ những thập niên 1950–1970, nhiều nhạc sĩ lên Đà Lạt làm việc, nghỉ ngơi, dạy học và để lại những bài hát gắn với sương mù, rừng thông, hồ nước. “Ai lên xứ hoa đào” của nhạc sĩ Hoàng Nguyên là một trong những ca khúc quen thuộc nhất; “Thành phố buồn” của Lam Phương cũng thường được người nghe gắn với Đà Lạt.
Sau năm 1975, nhiều ca khúc mới về Đà Lạt tiếp tục ra đời, ca ngợi thành phố hoa, thành phố mộng mơ, và gần đây là những bài của người trẻ viết theo phong cách indie, acoustic. Thơ ca cũng góp phần: bài thơ “Đà Lạt trăng mờ” của Hàn Mặc Tử là một ví dụ thường được nhắc khi nói về hình ảnh Đà Lạt trong văn chương.
Kho ca khúc ấy tạo nên một hình ảnh Đà Lạt trong tâm trí người Việt trước cả khi họ đặt chân lên đây. Với người làm du lịch và văn hoá, đó là vốn quý; với người dân, đó là niềm tự hào khi nghe một bài hát quen nhắc tên con đường, con dốc mình đi mỗi ngày.
Lớp thứ ba: âm nhạc trong đời sống trung tâm hôm nay
Phòng trà và quán nhạc. Khu trung tâm có các phòng trà, quán cà phê có nhạc sống, chủ yếu vào buổi tối và cuối tuần. Dòng nhạc phổ biến là nhạc xưa, nhạc trữ tình, nhạc trẻ acoustic. Không khí nhỏ, ấm, khán giả ngồi gần người hát.
Nhạc đường phố. Quanh hồ Xuân Hương, khu chợ đêm, các bậc thang ở khu Hòa Bình, vào buổi tối thường có người chơi guitar, hát, chơi nhạc cụ. Đây là nét quen của phố du lịch, cần giữ ở mức không làm phiền người dân.
Lễ hội và chương trình lớn. Các chương trình âm nhạc trong Festival Hoa, các dịp lễ Tết, các sự kiện âm nhạc ngoài trời quy mô lớn tổ chức theo từng năm.
Âm nhạc trong nhà thờ, chùa. Hợp xướng mùa Giáng sinh ở nhà thờ chánh toà, tiếng chuông chùa buổi sớm là một phần âm thanh quen thuộc của khu trung tâm, gắn với đời sống văn hoá của cộng đồng.
Giáo dục âm nhạc. Các lớp dạy đàn, dạy hát, câu lạc bộ âm nhạc cho thiếu nhi và người lớn hoạt động ở nhiều nơi trong khu dân cư. Đây là lớp nền ít ai thấy nhưng quyết định tương lai của danh hiệu.
Không gian công cộng cho âm nhạc ở khu trung tâm
Âm nhạc cần chỗ để sống, và khu trung tâm phường Xuân Hương-Đà Lạt có vài kiểu không gian rất riêng. Quảng trường Lâm Viên bên hồ Xuân Hương là sân khấu lớn của các lễ hội, nơi tổ chức những chương trình hàng nghìn người xem. Bờ hồ với những đoạn bậc đá, bãi cỏ là nơi nhạc công đường phố và nhóm bạn trẻ ngồi đàn hát vào buổi tối.
Khu chợ đêm và các bậc thang quanh khu Hòa Bình là không gian âm nhạc tự phát, gắn với dòng khách du lịch. Những con dốc, khoảng sân trước nhà thờ, vườn hoa công cộng thỉnh thoảng trở thành nơi biểu diễn trong các dịp đặc biệt. Đặc điểm chung là không gian ngoài trời, nhiệt độ thấp vào buổi tối, nên khán giả thường mặc áo ấm, ngồi sát nhau, và buổi diễn thường không kéo dài quá khuya.
Bài toán của khu trung tâm là quy hoạch không gian sao cho âm nhạc có chỗ mà không xâm phạm khu dân cư. Những ý tưởng như sân khấu ngoài trời có lịch cố định, khu biểu diễn được cấp phép, quy định giờ giấc rõ ràng được nhắc đến nhiều trong các thảo luận về thành phố sáng tạo. Người dân có thể góp ý qua các kênh lấy ý kiến của phường khi có dịp.
Người trẻ làm nhạc ở phố núi
Một lớp mới của âm nhạc Đà Lạt là những người trẻ chọn phố núi làm nơi sáng tác và biểu diễn. Có người sinh ra ở Đà Lạt, có người từ thành phố lớn lên vì khí hậu, chi phí sống và sự yên tĩnh. Họ chơi acoustic, indie, folk, thu âm tại nhà, biểu diễn ở quán nhỏ, phát hành trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến.
Đà Lạt cho họ cảm hứng và một cộng đồng khán giả du lịch đông đảo, nhưng cũng đặt ra giới hạn: thị trường biểu diễn nhỏ, phụ thuộc mùa khách, ít phòng thu chuyên nghiệp, thu nhập bấp bênh. Nhiều nghệ sĩ trẻ vừa làm nhạc vừa làm thêm ở quán cà phê, homestay, dạy đàn.
Nếu danh hiệu thành phố sáng tạo được thực hiện nghiêm túc, đây là nhóm người hưởng lợi rõ nhất: có thêm không gian biểu diễn, chương trình giao lưu với các thành phố âm nhạc khác trong mạng lưới, cơ hội đào tạo và kết nối. Người nghe ở Đà Lạt góp phần bằng cách đơn giản nhất: đến nghe, mua vé, ủng hộ nghệ sĩ địa phương.
Danh hiệu và thực tế: những điều cần nói rõ
Danh hiệu UNESCO hay bị hiểu sai theo hai hướng: phóng đại hoặc coi nhẹ. Bảng dưới đặt cạnh nhau một số hiểu lầm và thực tế.
| Hiểu lầm thường gặp | Thực tế |
|---|---|
| Danh hiệu là giải thưởng vĩnh viễn | Thành viên phải báo cáo định kỳ và thực hiện cam kết đã đăng ký |
| Chỉ cần tổ chức nhiều đại nhạc hội | Mạng lưới nhấn vào phát triển bền vững, cộng đồng, giáo dục, nghệ sĩ địa phương |
| Âm nhạc Đà Lạt chỉ là nhạc về Đà Lạt | Gồm cả âm nhạc bản địa, đời sống biểu diễn, đào tạo, công nghiệp sáng tạo |
| Danh hiệu mất khi Đà Lạt không còn là thành phố | Danh hiệu gắn với tên Đà Lạt; cách địa phương tiếp tục thực hiện sau sắp xếp 2025 cần theo dõi thông báo chính thức |
| Chỉ liên quan đến nghệ sĩ | Liên quan cả người dân, quán xá, trường học, du lịch, quy hoạch không gian công cộng |
Sau ngày 1/7/2025, Đà Lạt không còn là đơn vị hành chính cấp thành phố, các phường mang hậu tố “-Đà Lạt” thuộc tỉnh Lâm Đồng. Việc ai chịu trách nhiệm điều phối các cam kết với UNESCO thuộc về chính quyền tỉnh và các phường; người quan tâm nên xem thông tin từ cơ quan văn hoá tỉnh.
Âm nhạc và người dân: giữ cân bằng giữa sôi động và yên tĩnh
Danh hiệu âm nhạc đặt ra một câu hỏi thú vị cho khu trung tâm: làm sao để phố có nhạc mà người dân vẫn ngủ yên. Đà Lạt nổi tiếng vì yên tĩnh; tiếng loa kéo, karaoke tới khuya, nhạc mở to ở quán ven hồ đi ngược lại chính hình ảnh ấy. Không ít người dân sống gần các tụ điểm du lịch đã phàn nàn về tiếng ồn ban đêm.
Một đời sống âm nhạc tốt là đời sống có không gian phù hợp: phòng trà cách âm, sân khấu ngoài trời có giờ giấc, nhạc đường phố ở mức âm lượng vừa phải, và các khu dân cư được tôn trọng. Người làm kinh doanh có nhạc nên tìm hiểu quy định về tiếng ồn, giờ hoạt động và giấy phép biểu diễn theo quy định hiện hành.
Với người dân và khách, cách đơn giản nhất để góp vào danh hiệu là nghe nhạc có văn hoá: trả tiền vé hoặc ủng hộ nhạc công đường phố khi thấy hay, không quay phim phát trực tiếp toàn bộ buổi diễn khi chưa được phép, và giữ trật tự ở nơi biểu diễn.
Câu hỏi thường gặp
Đà Lạt được UNESCO công nhận thành phố sáng tạo khi nào?
Đà Lạt được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO ở lĩnh vực âm nhạc vào cuối tháng 10 năm 2023, cùng đợt với Hội An ở lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian. Trước đó, Hà Nội đã vào mạng lưới năm 2019 với lĩnh vực thiết kế.
Thành phố sáng tạo khác di sản thế giới như thế nào?
Di sản thế giới công nhận giá trị nổi bật của một địa điểm hay công trình cần bảo vệ. Thành phố sáng tạo công nhận định hướng phát triển đô thị dựa vào một lĩnh vực sáng tạo, kèm kế hoạch hành động và báo cáo định kỳ. Hai cơ chế này độc lập với nhau.
Sau khi Đà Lạt thôi là thành phố năm 2025, danh hiệu UNESCO còn không?
Danh hiệu gắn với tên Đà Lạt và cam kết của địa phương. Sau sắp xếp hành chính, việc điều phối thuộc chính quyền tỉnh Lâm Đồng và các phường liên quan. Muốn biết thông tin chính xác về cách duy trì và báo cáo, nên theo dõi thông báo của cơ quan văn hoá tỉnh.
Ở trung tâm Đà Lạt nghe nhạc sống ở đâu?
Có thể tìm phòng trà, quán cà phê có nhạc sống vào buổi tối và cuối tuần ở khu trung tâm, nhạc đường phố quanh hồ Xuân Hương và khu chợ đêm, cùng các chương trình nghệ thuật trong dịp lễ hội. Lịch biểu diễn thay đổi thường xuyên, nên hỏi trực tiếp hoặc theo dõi trang của từng nơi.
Bài hát nào nổi tiếng nhất về Đà Lạt?
Khó chọn một bài, nhưng “Ai lên xứ hoa đào” của Hoàng Nguyên thường được nhắc đầu tiên trong dòng nhạc xưa. Nhiều ca khúc khác của các thế hệ nhạc sĩ sau cũng gắn với Đà Lạt, và người trẻ hôm nay tiếp tục viết về phố núi theo phong cách mới.
Biểu diễn nhạc đường phố ở Đà Lạt có cần xin phép không?
Quy định về biểu diễn nơi công cộng, sử dụng loa và tiếng ồn do chính quyền địa phương quản lý và có thể thay đổi. Người muốn biểu diễn thường xuyên nên hỏi uỷ ban phường hoặc cơ quan văn hoá về quy định hiện hành, giữ âm lượng vừa phải và không cản trở lối đi.