Chợ Đà Lạt hiện nay là công trình do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, xây trong khoảng 1958–1960 ở vùng trũng phía dưới khu Hòa Bình, thuộc phường 1 cũ, nay là phường Xuân Hương-Đà Lạt. Khối chợ chính đặt ngay vào triền dốc, nhiều tầng sàn nối nhau bằng cầu thang và lối dốc, mái bê tông vươn rộng. Trước đó, chợ của Đà Lạt nằm trên khu đất cao mà nay gọi là khu Hòa Bình.
Hai khu vực này là phần “phố” đúng nghĩa của trung tâm Đà Lạt: dày đặc nhà phố, cửa hàng, quán ăn, khác hẳn khu biệt thự thưa thoáng trên các đồi. Đọc kiến trúc của chúng là đọc cách người Việt dựng đời sống buôn bán ở phố núi qua hơn một thế kỷ.
Bài viết không bàn chuyện mua bán hay giá cả (có ở mục ẩm thực và chợ của trang), chỉ tả khu chợ và khu Hòa Bình như một di sản đô thị. Một số mốc năm của chợ cũ được kể khác nhau giữa các nguồn địa phương; chỗ nào chưa thống nhất, bài ghi rõ là theo lời kể phổ biến để bạn tự đối chiếu khi cần trích dẫn.
Chợ đầu tiên trên khu đất cao
Khi Đà Lạt còn là trạm nghỉ, dân cư người Việt đến làm thợ, buôn bán, trồng rau tập trung quanh khu đất cao ở trung tâm, gần con suối chảy về phía hồ. Chợ hình thành ở đó, ban đầu là những dãy sạp bằng gỗ. Các tài liệu địa phương thường kể chợ gỗ từng bị cháy, sau đó được xây lại kiên cố hơn ở cùng khu vực vào cuối thập niên 1930.
Quanh chợ mọc lên các dãy nhà phố một, hai tầng, tầng dưới bán hàng, tầng trên ở, theo lối nhà phố thương mại phổ biến ở các đô thị Việt Nam thời Pháp. Khu này dần trở thành trung tâm buôn bán, có rạp chiếu bóng, hiệu sách, quán cà phê, tiệm ảnh. Khi chợ dời xuống vị trí mới, khu đất cao giữ lại nhịp sống ấy và được biết đến với tên khu Hòa Bình, theo tên rạp chiếu phim nằm ở đây.
Những lớp thời gian này vẫn còn đọc được nếu bạn để ý. Mặt tiền nhà phố quanh khu Hòa Bình phần lớn đã được sửa, dán gạch, gắn biển hiệu, nhưng nhìn lên tầng trên đôi khi vẫn thấy khung cửa gỗ, ban công sắt cũ, mái ngói. Tỷ lệ thấp và đều của dãy nhà, khác với những khối cao tầng mới, là dấu vết của quy hoạch phố chợ thời trước.
Ngô Viết Thụ và ngôi chợ trong lòng thung lũng
Người thiết kế. Ngô Viết Thụ là kiến trúc sư người Việt đoạt giải Khôi nguyên La Mã năm 1955, giải thưởng danh giá dành cho sinh viên kiến trúc Pháp. Ông được biết nhiều nhất qua dinh Độc Lập ở TP.HCM. Chợ Đà Lạt là một công trình ít được nhắc tới hơn trong sự nghiệp của ông, nhưng thể hiện rõ cách ông xử lý địa hình.
Đặt chợ vào triền dốc. Thay vì san phẳng một mặt bằng lớn, khối chợ được đặt dựa vào sườn dốc giữa khu Hòa Bình phía trên và khu đất trũng phía dưới. Tầng trên nối với cao độ phía khu Hòa Bình, tầng dưới mở ra phía đường thấp. Người đi chợ từ hai phía đều vào được mà không phải leo quá nhiều bậc.
Kết cấu bê tông, mái rộng. Công trình dùng bê tông cốt thép, ngôn ngữ hiện đại của thập niên 1950–1960, với những tấm mái vươn rộng để che mưa, khoảng thông tầng để lấy sáng và thoáng khí cho khu bán hàng. So với chợ thời Pháp, đây là một bước chuyển rõ sang kiến trúc hiện đại.
Chợ như một quảng trường. Phía trước khối chợ chính là khoảng sân rộng, từng là bãi chợ và sau này là nơi họp chợ đêm. Khoảng trống này làm khu chợ giống một quảng trường đô thị thu nhỏ, nơi người dân và khách gặp nhau, thứ mà các khu dân cư dày đặc xung quanh không có.
Cầu thang và lối dốc: phần “kiến trúc” ít ai nhìn
Đi giữa khu Hòa Bình và chợ, người ta dùng những dãy bậc thang lớn và các con dốc như Nguyễn Thị Minh Khai. Bậc thang không chỉ là lối đi: chúng là chỗ ngồi, chỗ bày hàng, chỗ ngắm cảnh, và là hình ảnh quen thuộc trên ảnh Đà Lạt các thời kỳ. Với kiến trúc đô thị, đây là cách phố núi giải bài toán chênh cao mà không cần đến công trình lớn.
Những dãy bậc ấy kết nối ba cao độ: khu Hòa Bình trên cao, tầng trên của chợ ở giữa, và mặt bằng chợ cùng các con đường thấp dẫn ra phía hồ Xuân Hương. Người quen đi lại sẽ chọn lối tuỳ theo hướng muốn tới; người mới đến thường bị bất ngờ vì đi một vòng đã lên xuống mấy tầng phố.
Khi khu trung tâm được cải tạo, mặt bậc thang, lan can và vỉa hè thường được làm lại bằng vật liệu mới. Đó là việc cần để an toàn, nhất là trong mùa mưa khi bậc đá trơn. Điều người quan tâm di sản mong muốn là giữ được hình dạng và tỷ lệ bậc thang, không thay bằng những khối bê tông đồ sộ làm mất cảm giác lối đi bộ của phố núi.
Các lớp thời gian trong khu chợ và khu Hòa Bình
Bảng dưới tóm lược các lớp công trình bạn có thể gặp trong một vòng đi bộ, theo thời kỳ và dấu hiệu nhận biết:
| Thời kỳ | Loại công trình | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|
| Thời Pháp | Nhà phố thương mại thấp tầng, công trình công cộng quanh khu chợ cũ | Mái ngói, cửa gỗ, tầng trên có ban công nhỏ, mặt tiền hẹp đều nhau |
| Thập niên 1950–1960 | Chợ Đà Lạt của Ngô Viết Thụ, một số nhà phố bê tông | Bê tông cốt thép, mái bằng hoặc mái vươn, đường nét hiện đại đơn giản |
| Cuối thế kỷ XX | Nhà phố sửa chữa, cơi nới tầng | Tầng xây thêm khác chất liệu, cửa sắt kéo, gạch men mặt tiền |
| Thế kỷ XXI | Khối thương mại, khách sạn mới, cải tạo vỉa hè | Kính, khung nhôm, chiều cao lớn hơn hẳn dãy nhà cũ |
Không cần tìm một căn nhà “nguyên bản” mới thấy giá trị; chính sự chồng lớp này là đặc trưng của khu buôn bán sống động. Câu hỏi bảo tồn là giữ cho lớp mới không đè bẹp lớp cũ, nhất là về chiều cao và tầm nhìn xuống chợ.
Đi bộ đọc kiến trúc khu chợ: một lộ trình gợi ý
Lộ trình này dài khoảng một giờ đi chậm, hợp vào sáng sớm khi khu chợ mới mở hàng, trời còn mát:
- Bắt đầu ở khu Hòa Bình, đứng ở khoảng rộng trước rạp Hòa Bình để nhìn dãy nhà phố thấp tầng xung quanh và tưởng tượng vị trí chợ cũ.
- Đi dọc các con phố nhỏ quanh khu Hòa Bình, nhìn lên tầng trên của nhà phố để tìm cửa gỗ, ban công, mái ngói cũ.
- Xuống các bậc thang lớn hướng về chợ, dừng ở chiếu nghỉ để thấy toàn bộ khối chợ đặt trong lòng thung lũng.
- Đi vào tầng trên của chợ, để ý cách các tầng nối nhau và cách ánh sáng lọt xuống khu bán hàng.
- Ra khoảng sân trước chợ, nhìn ngược lên khu Hòa Bình để thấy chênh cao giữa hai khu.
- Đi tiếp về phía hồ Xuân Hương, quan sát dòng người và xe chảy từ chợ ra hồ, trục đi bộ chính của trung tâm.
Khu chợ đông người và xe, nên giữ đồ cá nhân cẩn thận, đi trên vỉa hè và nhường lối cho người buôn bán chuyển hàng. Không đứng lâu chắn lối ở cầu thang để chụp ảnh, nhất là vào giờ cao điểm buổi sáng và buổi tối.
Khu chợ trước những đợt cải tạo
Khu chợ và khu Hòa Bình là nơi đất có giá trị cao nhất Đà Lạt, nên luôn chịu sức ép thay đổi. Trong nhiều năm, các phương án cải tạo khu Hòa Bình, chỉnh trang chợ và khu chợ đêm đã được đưa ra, có phương án được thực hiện, có phương án gây tranh luận về chiều cao công trình và việc giữ hay thay khối kiến trúc cũ.
Một nguyên tắc nhiều người làm quy hoạch đồng ý là giữ tầm nhìn từ khu Hòa Bình xuống chợ và về phía hồ, không để khối nhà mới che mất cấu trúc thung lũng. Nguyên tắc thứ hai là giữ quy mô đi bộ: phố hẹp, bậc thang, khoảng sân nhỏ là thứ làm khu trung tâm dễ chịu, không nên bị thay bằng đường rộng và bãi đỗ xe lớn.
Người dân và chủ cửa hàng quanh chợ là những người hiểu rõ nhất khu vực vận hành ra sao. Khi chính quyền lấy ý kiến về các phương án cải tạo, ý kiến của họ về lối đi, chỗ chuyển hàng, chỗ bày bán là dữ liệu quý cho người thiết kế, và là cách để công trình mới phục vụ đời sống thật chứ không chỉ đẹp trên bản vẽ.
Một chi tiết hay bị bỏ qua khi cải tạo là chỗ chuyển hàng. Rau, hoa, trái cây từ các vùng trồng quanh Đà Lạt đổ về chợ từ rất sớm, cần lối cho xe tải nhỏ và xe đẩy. Thiết kế đẹp mà quên chỗ này thì chỉ vài tuần sau, vỉa hè và bậc thang lại thành nơi xếp hàng tạm, phá đi chính khoảng đi bộ vừa được làm mới.
Vì sao chợ Đà Lạt đáng xem như một di sản hiện đại
Khi nói về di sản Đà Lạt, người ta thường nghĩ ngay đến biệt thự Pháp. Chợ Đà Lạt cho thấy một lớp di sản khác: kiến trúc hiện đại do kiến trúc sư người Việt thiết kế, đáp ứng nhu cầu của một đô thị đang đông dân lên sau năm 1954. Lớp di sản hiện đại này thường bị đánh giá thấp vì “không cổ”, dễ bị phá đi khi cần chỗ cho công trình mới.
Trên thế giới, kiến trúc hiện đại giữa thế kỷ XX ngày càng được công nhận là di sản cần giữ. Ở Việt Nam, những công trình của Ngô Viết Thụ và các kiến trúc sư cùng thế hệ là minh chứng cho một giai đoạn sáng tạo riêng, kết hợp kỹ thuật bê tông với cách xử lý khí hậu, địa hình địa phương. Chợ Đà Lạt, với cách đặt vào triền dốc, là một ví dụ dễ thấy.
Nhìn chợ như di sản không có nghĩa là đóng băng nó. Một ngôi chợ phải tiếp tục là nơi mua bán, phải được sửa mái, nâng cấp điện nước, phòng cháy. Ý nghĩa của việc nhìn nhận di sản nằm ở chỗ: khi sửa, người ta giữ lại cách công trình nằm trên địa hình và những đường nét chính, thay vì coi nó là một khối bê tông cũ có thể thay bất cứ lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Đà Lạt do ai thiết kế?
Chợ Đà Lạt hiện nay do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, xây trong khoảng 1958–1960. Ông là người đoạt giải Khôi nguyên La Mã năm 1955 và là tác giả dinh Độc Lập ở TP.HCM. Chợ được đặt vào triền dốc giữa khu Hòa Bình và vùng trũng phía dưới.
Khu Hòa Bình là gì và vì sao có tên đó?
Khu Hòa Bình là khu đất cao phía trên chợ Đà Lạt hiện nay, nơi từng có chợ cũ thời Pháp và là trung tâm buôn bán, giải trí lâu đời. Tên gọi lấy theo rạp chiếu phim Hòa Bình nằm ở đây, và được dùng quen cho cả khu phố quanh đó.
Chợ Đà Lạt thuộc phường nào sau sắp xếp năm 2025?
Chợ Đà Lạt và khu Hòa Bình thuộc phường 1 cũ của thành phố Đà Lạt. Từ 1/7/2025, phường 1 nằm trong phường Xuân Hương-Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, nên địa chỉ khu chợ ghi theo phường mới này.
Chợ cũ thời Pháp còn lại gì không?
Vị trí chợ cũ nằm ở khu Hòa Bình. Công trình chợ cũ không còn giữ chức năng chợ, khu vực đã qua nhiều lần thay đổi. Dấu vết còn đọc được chủ yếu ở cấu trúc phố và các dãy nhà phố thấp tầng xung quanh, không phải ở một tòa nhà cụ thể.
Vì sao chợ Đà Lạt lại nằm ở chỗ trũng?
Khu đất trũng gần nguồn nước, rộng hơn các sườn đồi xung quanh, và nối thuận tiện với trục đường ra hồ Xuân Hương. Đặt chợ ở đó cũng giải phóng khu đất cao cho phố buôn bán. Người thiết kế tận dụng chênh cao để chợ có nhiều tầng tiếp cận từ hai phía.
Có nên xem kiến trúc hiện đại như chợ Đà Lạt là di sản không?
Nhiều chuyên gia cho là nên. Kiến trúc hiện đại giữa thế kỷ XX của các kiến trúc sư Việt Nam phản ánh một giai đoạn sáng tạo riêng. Coi là di sản không có nghĩa là cấm sửa, mà là giữ lại cách công trình nằm trên địa hình và những đường nét chính khi cải tạo.