Nếp sống người Đà Lạt: một ngày ở phố núi theo nhịp sương, mưa và dốc

Nếp sống người Đà Lạt được định hình bởi ba thứ: khí hậu mát quanh năm, mưa chiều kéo dài trong mùa mưa, và địa hình đồi dốc. Người ở trung tâm thức dậy trong sương, đi chợ sớm, uống cà phê nóng, mặc áo khoác cả trong mùa hè, sắp việc trước cơn mưa chiều và về nhà sớm vào buổi tối se lạnh.

Nhịp ấy chậm hơn TP.HCM hay Hà Nội, nhưng không phải vì người Đà Lạt làm ít. Một bà bán rau ở chợ Đà Lạt có thể dậy từ bốn giờ sáng; chủ homestay mùa lễ có khi ngủ ba tiếng mỗi đêm. Cái chậm nằm ở cách người ta chịu đựng và tận dụng thời tiết. Bài này theo một ngày ở phường Xuân Hương-Đà Lạt để thấy những nếp nhỏ ấy.

Sáng sớm: sương, chợ và ấm nước sôi

Buổi sáng ở trung tâm Đà Lạt bắt đầu sớm ở hai nơi: chợ và quán ăn sáng. Từ trước khi trời sáng, xe chở rau, hoa, trái cây từ các vùng ven đổ về chợ Đà Lạt và các chợ nhỏ trong khu dân cư. Người buôn lấy hàng, người nội trợ đi chợ khi rau còn đọng sương. Mua rau sớm không chỉ vì tươi mà còn vì nhiều sạp bán sỉ chỉ mở trong vài giờ đầu ngày.

Trong nhà, việc đầu tiên của nhiều gia đình là đun nước nóng. Nước máy buổi sáng ở Đà Lạt lạnh buốt, nên rửa mặt, pha trà, pha cà phê, tắm cho trẻ con đều cần nước ấm. Bình nước nóng, ấm siêu tốc, phích nước là đồ không thể thiếu. Trẻ con đi học mặc áo khoác dày, đội mũ len, có khi đeo găng tay vào những sáng lạnh nhất cuối năm.

Sương mù dày vào sáng mùa khô và những ngày chuyển mùa. Người chạy xe máy đi chậm, bật đèn, lau kính mũ bảo hiểm liên tục. Người tập thể dục quanh hồ Xuân Hương vẫn đông, nhưng họ chọn áo gió, khăn quàng, và thường đi bộ chứ ít chạy nhanh khi không khí còn lạnh và ẩm.

Mặc ở Đà Lạt: lớp áo theo giờ

Người Đà Lạt mặc theo lớp vì nhiệt độ trong ngày thay đổi rõ. Sáng sớm lạnh, trưa nắng có thể nóng khi đứng ngoài trời, chiều mưa lại lạnh, tối se buốt. Cách thường thấy là áo thun hoặc sơ mi bên trong, áo len hoặc áo nỉ ở giữa, ngoài cùng là áo khoác chống gió hoặc chống nước. Đến trưa cởi bớt, chiều mặc lại.

Áo len là món đồ gắn với Đà Lạt từ lâu. Chợ Đà Lạt và khu chợ đêm có những dãy hàng áo len, khăn, mũ, găng tay; trong nhiều gia đình vẫn còn người đan len tay. Áo mưa cũng là vật bất ly thân trong mùa mưa, thường cất sẵn trong cốp xe. Người địa phương ít cầm ô khi chạy xe vì đường dốc và gió.

Giày dép cũng khác. Đường dốc, bậc thang, vỉa hè ẩm rêu khiến người ở đây chuộng giày đế bám, ít đi guốc cao. Khách mới lên thường nhận ra điều này sau một buổi đi bộ quanh khu chợ và các bậc thang nối dốc.

Nhà ở theo khí hậu: kín gió, nhiều cửa kính, ít quạt

Nhà ở trung tâm Đà Lạt được làm để giữ ấm hơn là để làm mát. Nhà cũ thường có mái dốc, trần gỗ, cửa sổ kính nhiều ô để đón nắng, lò sưởi trong một số biệt thự thời Pháp. Nhà mới xây ống theo kiểu phố vẫn ưu tiên cửa kính, rèm dày, sàn gỗ hoặc thảm. Quạt điện và máy lạnh rất ít gặp trong nhà dân, chỉ phổ biến hơn ở cơ sở kinh doanh.

Độ ẩm cao là bài toán lớn. Mùa mưa, quần áo phơi lâu khô, tường dễ mốc, đồ gỗ dễ ẩm. Nhiều nhà dùng máy sấy quần áo, phơi đồ trong phòng có nắng, đặt gói hút ẩm trong tủ. Người mới lên thuê nhà thường bất ngờ vì một chiếc áo len có thể hai ba ngày mới khô hẳn.

Nhà trên dốc có lối vào bằng bậc thang, có nhà phải đi bộ từ đường lớn vào hẻm vài chục bậc. Điều đó ảnh hưởng tới cách mua sắm, cách chuyển đồ đạc, cách chăm người già. Người Đà Lạt quen mang vác vừa sức, đi chợ nhiều lần thay vì một lần thật nhiều.

Ban ngày: làm việc, buôn bán và cơn mưa chiều

Giờ làm việc theo mùa khách. Ở khu trung tâm, phần đông người dân sống bằng buôn bán và dịch vụ. Ngày thường, nhịp làm việc khá đều; cuối tuần, dịp lễ, Tết, mùa hè và mùa hoa thì gấp nhiều lần. Người làm lưu trú, ăn uống quen sắp việc theo lịch khách hơn là theo giờ hành chính.

Mưa chiều mùa mưa. Mùa mưa ở Đà Lạt thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, nhiều nhất giữa và cuối mùa. Mưa hay tới vào buổi chiều, có lúc kéo dài tới tối. Người địa phương sắp việc ngoài trời vào buổi sáng, giao hàng sớm, đi chợ sớm, đến chiều thì làm việc trong nhà.

Nắng trưa mùa khô. Mùa khô, khoảng tháng 11 đến tháng 4, trời trong, nắng đẹp nhưng tia nắng ở độ cao này khá gắt. Người làm ngoài trời đội nón rộng vành, mặc áo dài tay; khách du lịch hay bị cháy nắng mà không biết vì không khí vẫn mát.

Đi lại bằng xe máy và đôi chân. Đường trung tâm dốc và hẹp, người địa phương đi xe máy là chính, nhiều người đi bộ trong phạm vi vài trăm mét quanh chợ và hồ. Đỗ xe là chuyện khó vào cuối tuần, nên người ở trung tâm hay tránh lái ô tô ra khu chợ vào giờ đông.

Một năm của người ở trung tâm Đà Lạt

Ngoài nhịp trong ngày, người Đà Lạt còn sống theo nhịp năm: mùa mưa, mùa khô, mùa hoa và mùa khách. Bảng dưới là khung chung; thời điểm thực tế xê dịch theo từng năm và theo thời tiết.

Người làm dịch vụ ở trung tâm thường nói đùa rằng họ có hai năm trong một năm: nửa năm bận rộn không ngơi tay và nửa năm chậm rãi để sửa nhà, đi thăm họ hàng. Biết nhịp này giúp người mới lên chọn thời điểm chuyển nhà, khai trương hay tìm việc cho hợp.

Trẻ con và người già ở phố núi

Trẻ con lớn lên ở trung tâm Đà Lạt quen với dốc từ nhỏ. Đường đến trường có thể là một chuỗi bậc thang, sân trường nằm lưng chừng đồi. Phụ huynh đưa đón bằng xe máy vào những sáng sương mù phải chạy chậm, nên giờ đến trường thường bắt đầu sớm hơn giờ học khá lâu. Nhiều trường có sân rợp thông, giờ ra chơi trẻ chạy nhảy trên nền đất ẩm, áo khoác cột ngang hông.

Người già ở Đà Lạt sống chậm theo đúng nghĩa đen: đi bộ quanh hồ buổi sáng, tập dưỡng sinh ở các khoảng sân công cộng, chăm vài chậu hoa trước cửa. Khí hậu mát dễ chịu, nhưng cái lạnh và độ ẩm cũng khiến các bệnh về khớp, hô hấp, huyết áp cần được để ý hơn vào mùa lạnh. Con cháu thường dặn nhau giữ ấm cho ông bà vào sáng sớm và tối muộn.

Khu trung tâm có nhiều gia đình nhiều thế hệ sống chung trong một ngôi nhà cũ trên dốc. Khi người trẻ đi học, đi làm ở thành phố lớn, nhiều căn nhà chỉ còn người già, và một phần được cải tạo thành phòng cho thuê. Câu chuyện “nhà của bà thành homestay” là chuyện rất Đà Lạt của những năm gần đây.

Buổi tối: về sớm, ăn nóng, phố du lịch thì thức khuya

Buổi tối là lúc thấy rõ hai nhịp sống song song ở trung tâm Đà Lạt. Trong các xóm dân cư, nhiều gia đình ăn tối sớm, đóng cửa sớm, xem tivi, uống trà, ngủ sớm vì tối lạnh và sáng hôm sau dậy sớm. Đường trong hẻm lúc chín, mười giờ đêm đã khá vắng.

Ngược lại, khu chợ đêm, quanh khu Hòa Bình và các con đường gần hồ thì đông tới khuya, nhất là cuối tuần. Hàng nướng, sữa đậu nành nóng, bánh tráng nướng, áo len, đồ lưu niệm, người bán và người mua chen nhau trên bậc thang. Đó là phố của du khách, còn người địa phương thường ghé qua để ăn một món nóng rồi về.

Món ăn buổi tối của người Đà Lạt nghiêng về món nóng có nước: lẩu, canh, cháo, súp, bánh căn ăn với nước chấm nóng. Không phải ngẫu nhiên mà những món ăn kèm rau tươi được ưa chuộng ở đây: rau trồng ngay quanh thành phố, giá rẻ hơn và tươi hơn nhiều nơi khác.

Những nếp nhỏ người mới lên nên biết

Tiếng ồn ở Đà Lạt lan xa hơn vì đêm yên tĩnh và nhà san sát trên dốc. Mở nhạc to, hát karaoke khuya trong khu dân cư là chuyện dễ gây mâu thuẫn. Nhiều homestay đã phải điều chỉnh quy định cho khách sau những lần hàng xóm phàn nàn.

Rác và nước mưa cũng là chuyện chung của cả con dốc. Rác vứt bừa trôi xuống hẻm dưới khi mưa lớn, cống nghẹt làm nước tràn vào nhà người khác. Người sống lâu năm rất để ý chuyện này, và người mới được chào đón hơn khi giữ vệ sinh trước cửa nhà mình.

Cuối cùng là nhịp nói chuyện. Người Đà Lạt nói nhỏ, chậm, ít to tiếng ngoài đường. Khi hỏi đường, mua hàng, nói nhẹ nhàng thường được đáp lại nhẹ nhàng. Đó không phải phép lịch sự gượng ép, mà là thói quen của một cộng đồng quen sống trong không gian yên tĩnh.

Một nếp nữa là cách chuẩn bị cho mùa mưa bão. Mỗi khi có tin áp thấp hay mưa lớn kéo dài, người sống trên dốc kiểm tra mái tôn, khơi rãnh thoát nước, chằng lại cây trong vườn. Đà Lạt từng có những vụ sạt lở ở các khu đồi bị san ủi để xây nhà. Người mới thuê nhà ở khu dốc nên hỏi chủ nhà về lịch sử ngập, sạt của khu vực và để ý các vết nứt tường, taluy phía sau nhà.

Câu hỏi thường gặp

Người Đà Lạt có dùng máy lạnh không?

Rất ít gia đình ở trung tâm dùng máy lạnh vì nhiệt độ quanh năm mát. Máy lạnh phổ biến hơn ở cửa hàng, văn phòng kín hoặc phòng có nhiều thiết bị. Thứ người dân cần hơn là máy nước nóng, máy sấy quần áo và chăn ấm.

Mùa nào ở Đà Lạt dễ sống nhất?

Mỗi mùa có cái dễ và cái khó. Mùa khô trời đẹp, ít mưa nhưng sáng sớm lạnh và đông khách du lịch. Mùa mưa vắng hơn, không khí trong nhưng mưa chiều kéo dài và nhà dễ ẩm. Người ở lâu năm quen cả hai, chỉ cần chuẩn bị đồ mưa và đồ hút ẩm.

Lên Đà Lạt sống cần mang theo đồ gì?

Nên có áo khoác chống gió, áo len, áo mưa bộ, giày đế bám, chăn đủ ấm và một vài gói hút ẩm cho tủ quần áo. Nếu thuê nhà, hãy hỏi trước về máy nước nóng, độ ẩm của phòng và lối vào có nhiều bậc thang hay không.

Người Đà Lạt thường ăn sáng món gì?

Bữa sáng ở trung tâm khá đa dạng: bánh căn, bánh mì xíu mại, bún, phở, cháo, xôi. Món nóng chiếm ưu thế vì buổi sáng lạnh. Cà phê nóng hoặc sữa đậu nành nóng thường đi kèm, nhất là vào những ngày sương mù.

Ở trung tâm Đà Lạt có phải đi bộ nhiều không?

Khu chợ, hồ Xuân Hương và các con phố cũ gần nhau nên đi bộ khá tiện, nhưng đường lên xuống dốc và có nhiều bậc thang. Người có vấn đề về khớp gối nên chọn chỗ ở gần đường lớn, tránh hẻm sâu phải leo bậc nhiều.

Tiếng ồn có phải vấn đề ở khu trung tâm Đà Lạt không?

Có, nhất là ở các hẻm có nhiều homestay. Đêm Đà Lạt yên tĩnh nên âm thanh vang xa. Nhiều tổ dân phố và cơ sở lưu trú có quy ước giữ yên lặng ban đêm; người mới đến nên tìm hiểu để tránh va chạm với hàng xóm.