Buôn bán hoa, nông sản và đặc sản là nhóm kinh doanh gắn với hình ảnh Đà Lạt nhất ở khu trung tâm. Phần lớn hàng không trồng hay làm trong phường Xuân Hương-Đà Lạt mà đến từ vùng trồng rau, hoa, cà phê quanh Đà Lạt và các địa bàn khác của Lâm Đồng; khu chợ Đà Lạt và các tuyến phố quanh chợ là nơi hàng gặp khách. Muốn làm lâu dài, người bán phải nắm ba việc: nguồn hàng rõ ràng, nhãn mác và giấy tờ đúng quy định, và giữ uy tín trước chuyện hàng nơi khác mang danh Đà Lạt.
Bài này viết cho người đang hoặc định mở sạp, cửa hàng đặc sản, tiệm hoa, cơ sở làm mứt, rang cà phê ở trung tâm. Phần cách chọn đặc sản cho người mua có ở mục ẩm thực và chợ Đà Lạt của trang; ở đây là góc người bán.
Hàng từ đâu đến khu chợ Đà Lạt
Đà Lạt nổi tiếng với rau ôn đới, hoa, dâu tây, atisô, hồng, cà phê arabica. Phần lớn diện tích trồng nằm ở các làng hoa, vùng rau ven đô và các vùng cao phía bắc, phía đông Đà Lạt cũ, cùng nhiều huyện cũ của Lâm Đồng như Đơn Dương, Đức Trọng, Lạc Dương. Khu trung tâm chủ yếu là nơi bán, nơi giới thiệu và nơi đặt văn phòng của các doanh nghiệp nông sản.
Hàng về chợ theo nhiều đường. Người trồng tự mang hàng xuống chợ sáng sớm; thương lái thu gom từ vườn rồi giao cho sạp, cửa hàng; cơ sở chế biến mứt, trà, sấy giao thành phẩm có nhãn cho cửa hàng đặc sản. Hoa thường được cắt lúc sáng sớm hoặc chiều mát, bó theo kiểu riêng của từng loại, rồi đưa về chợ hoặc thẳng ra xe đi TP.HCM và các tỉnh.
Với người mới, mối quan hệ với nguồn hàng quan trọng hơn cả mặt bằng. Một cửa hàng ở chỗ đẹp mà lấy hàng không ổn định, lúc tươi lúc héo, lúc đúng nguồn lúc không, sẽ mất khách nhanh. Người bán lâu năm ở chợ Đà Lạt thường có vài nhà vườn, vài cơ sở chế biến quen, đến tận nơi xem cách trồng, cách làm trước khi nhận hàng lâu dài.
Các nhóm hàng chính và điều cần lưu ý khi bán
Mỗi nhóm hàng có tính chất bảo quản, mùa vụ và yêu cầu giấy tờ khác nhau. Bảng dưới gom các điểm hay bị bỏ sót.
| Nhóm hàng | Mùa và bảo quản | Giấy tờ, nhãn thường cần |
|---|---|---|
| Hoa cắt cành, hoa chậu | Quanh năm, dồn dịp Tết và lễ; cần giữ mát, tránh dập | Hoá đơn, chứng từ nguồn gốc khi bán cho doanh nghiệp; bán lẻ tuỳ quy mô |
| Rau củ tươi | Quanh năm, có mùa rộ; hỏng nhanh khi đi xa | Chứng từ nguồn gốc; chứng nhận sản xuất an toàn nếu nhà vườn có |
| Trái cây tươi (dâu, hồng, bơ, chanh dây) | Theo mùa, dâu mềm dễ dập | Như rau; ghi rõ xuất xứ khi bán kèm hàng nơi khác |
| Mứt, đồ sấy, trà atisô | Bảo quản khô; dễ ẩm mốc mùa mưa | Nhãn hàng hoá đầy đủ; hồ sơ tự công bố sản phẩm thực phẩm theo quy định |
| Cà phê rang xay | Bảo quản kín, tránh ẩm | Nhãn hàng hoá; cơ sở rang xay cần điều kiện an toàn thực phẩm |
| Hàng lưu niệm làm từ thông, len, gỗ | Bền, ít mùa vụ | Nhãn hàng hoá với hàng đóng gói; xuất xứ rõ ràng |
Danh mục giấy tờ chính xác cho từng sản phẩm nên hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và quản lý thị trường của tỉnh, vì yêu cầu khác nhau theo loại sản phẩm và quy mô cơ sở.
Nhãn hàng hoá và tự công bố sản phẩm: chỗ nhiều cửa hàng còn hổng
Mứt dâu, mứt hồng, khoai lang dẻo, trà atisô túi lọc, cao atisô, hồng treo gió đóng gói… là những món bán chạy nhất ở các cửa hàng đặc sản quanh chợ Đà Lạt. Khi đã đóng gói để bán, sản phẩm phải có nhãn hàng hoá theo quy định về nhãn: tên sản phẩm, thành phần, khối lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, tên và địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, xuất xứ, hướng dẫn bảo quản. Với nhiều loại thực phẩm chế biến, cơ sở sản xuất còn phải làm thủ tục tự công bố sản phẩm trước khi đưa ra thị trường.
Thực tế ở các khu bán đặc sản đông khách, vẫn có hàng đóng túi không nhãn, nhãn tự in thiếu thông tin hoặc ghi “đặc sản Đà Lạt” mà không rõ ai sản xuất. Cửa hàng bán lại những hàng như vậy cũng chịu trách nhiệm khi bị kiểm tra, không chỉ cơ sở làm ra hàng.
Nếu bạn tự làm mứt, rang cà phê hay sấy trái cây để bán, hãy coi việc ghi nhãn và công bố sản phẩm là một phần chi phí mở cửa hàng. Ngoài việc tránh rủi ro pháp lý, nhãn rõ ràng giúp khách ở xa đặt lại hàng khi đã về nhà — một nguồn doanh thu quan trọng trong mùa vắng khách.
Hàng nơi khác mang danh Đà Lạt: giữ uy tín thế nào
Danh tiếng của nông sản Đà Lạt lớn đến mức thường xuyên có hàng trồng hoặc sản xuất ở nơi khác được gắn tên Đà Lạt để bán giá cao hơn. Báo chí nhiều lần nêu các vụ rau, hoa, trái cây không rõ nguồn được bán như hàng Đà Lạt. Điều này làm hại cả người tiêu dùng lẫn nhà vườn và cửa hàng làm ăn đàng hoàng ở chính Đà Lạt.
Với một cửa hàng ở trung tâm, cách giữ uy tín không phải là khẳng định to tiếng rằng mọi thứ đều “chuẩn Đà Lạt”, mà là nói đúng. Hàng trồng ở Đà Lạt thì ghi rõ vùng trồng nếu biết; hàng của vùng khác trong tỉnh Lâm Đồng thì ghi Lâm Đồng; hàng nhập từ nơi khác để bán kèm thì nói thật với khách. Khách mua đặc sản ngày càng hiểu biết, họ đánh giá cao người bán trung thực hơn người bán khéo nói.
Địa phương đã xây dựng nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận cho một số nông sản và hoa của Đà Lạt để phân biệt hàng đúng nguồn. Việc dùng các nhãn hiệu này có điều kiện, phải được tổ chức quản lý nhãn hiệu cho phép. Nếu cơ sở của bạn sản xuất hoặc kinh doanh hàng đủ điều kiện, nên tìm hiểu cách tham gia; còn nếu không, tuyệt đối không tự in logo hay tên nhãn hiệu chứng nhận lên bao bì.
Bán hoa ở trung tâm: đặc thù riêng của mặt hàng mau tàn
Mua theo ngày, bán theo giờ. Hoa cắt cành mất giá trị rất nhanh. Tiệm hoa ở trung tâm thường nhập vừa đủ cho một, hai ngày, tính trước các ngày lễ như 8/3, 20/10, 20/11, Tết, rằm và mùng một để tăng lượng nhập.
Khách du lịch mua hoa khác khách địa phương. Khách du lịch hay mua hoa khô, hoa bó nhỏ, cẩm tú cầu, cát tường để chụp ảnh hoặc mang về; khách địa phương mua hoa cúng, hoa tặng, hoa trang trí theo dịp. Hai nhóm cần cách trưng bày và tư vấn khác nhau.
Đóng gói cho khách đi xa. Khách mang hoa về TP.HCM bằng xe khách hay máy bay cần đóng gói giữ ẩm, chống dập. Hướng dẫn cách giữ hoa sau khi về là dịch vụ nhỏ nhưng tạo khác biệt.
Mùa Festival Hoa. Các kỳ Festival Hoa tăng nhu cầu hoa trang trí, hoa chụp ảnh và khách tham quan khu trung tâm. Đây là dịp tốt để bán, nhưng giao thông bị phân luồng, cần tính đường nhập hàng từ sớm.
Mở một cửa hàng đặc sản ở khu chợ Đà Lạt: thứ tự chuẩn bị
Trình tự dưới đây gom kinh nghiệm chung của người bán lâu năm; giấy tờ cụ thể vẫn phải theo quy định hiện hành.
- Chọn nhóm hàng chủ lực, đừng bán tràn lan. Một cửa hàng chuyên mứt, trà, đồ sấy hoặc chuyên cà phê dễ xây uy tín hơn cửa hàng bán mọi thứ.
- Tìm và kiểm nguồn hàng: đến tận cơ sở sản xuất, xem nhãn, hồ sơ công bố sản phẩm, điều kiện an toàn thực phẩm; giữ hợp đồng hoặc phiếu giao hàng.
- Đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp đúng ngành bán lẻ thực phẩm, nông sản.
- Chuẩn bị kệ hàng khô ráo, có máy hút ẩm cho mùa mưa, khu riêng cho hàng tươi.
- Niêm yết giá rõ ràng cho từng sản phẩm, cân đúng, không ép khách mua thêm. Chợ Đà Lạt và khu chợ đêm là nơi các phản ánh về giá, cân thiếu lan nhanh nhất.
- Chuẩn bị dịch vụ gửi hàng cho khách ở xa và lưu thông tin khách đồng ý để báo hàng theo mùa.
Người mở cửa hàng có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang để tìm các cơ sở sản xuất, doanh nghiệp nông sản có đăng ký trên địa bàn và các vùng lân cận, rồi tự đến tìm hiểu trước khi nhận hàng.
Bán cho khách ở xa: giữ chất lượng khi hàng rời khỏi Đà Lạt
Một phần lớn khách mua đặc sản ở trung tâm Đà Lạt là người sắp về, mang hàng đi vài trăm cây số bằng ô tô, xe khách hoặc máy bay. Sau chuyến đi, nhiều người đặt lại qua điện thoại hoặc mạng xã hội. Phần doanh thu này giúp cửa hàng sống qua mùa vắng, nhưng chỉ bền khi hàng đến tay khách vẫn đúng chất lượng như lúc mua ở chợ.
Rau, dâu tây, hoa tươi là nhóm khó gửi nhất: cần thu hoạch đúng lúc, làm mát, đóng thùng có lỗ thoáng, chèn chống dập và chọn tuyến vận chuyển nhanh. Mứt, trà, cà phê dễ gửi hơn nhưng phải đóng kín chống ẩm. Người bán nên nói rõ với khách thời gian giao dự kiến, cách xử lý khi hàng hỏng do vận chuyển, và ai chịu chi phí gửi.
Việc lưu thông tin khách để báo hàng theo mùa, như mùa hồng, mùa dâu, chỉ nên làm khi khách đồng ý. Thông tin cá nhân của khách cần được giữ cẩn thận, không chia sẻ cho bên khác, không nhắn tin quảng cáo dồn dập. Một tin nhắn ngắn đúng mùa, đúng món khách từng mua thường hiệu quả hơn chục tin quảng cáo chung chung.
Cà phê vùng cao: bán sao cho đúng nguồn và đúng loại
Cà phê là nhóm hàng có nhiều cửa hàng ở trung tâm Đà Lạt, từ tiệm rang nhỏ đến quầy bán kèm trong cửa hàng đặc sản. Vùng cao quanh Đà Lạt, nổi tiếng nhất là Cầu Đất, trồng cà phê arabica; còn phần lớn cà phê của Lâm Đồng ở các vùng thấp hơn như Di Linh, Bảo Lộc cũ là robusta. Hai loại khác nhau về hương vị, cách rang và giá thành.
Người bán đàng hoàng ghi rõ loại hạt, vùng trồng, mức rang, ngày rang, và nói thật nếu là cà phê phối trộn. Ghi “arabica Đà Lạt” cho một túi chủ yếu là robusta, hay trộn thêm phụ gia mà không công bố, là cách nhanh nhất để mất khách sành cà phê — nhóm khách thường quay lại mua nhiều nhất.
Cơ sở tự rang xay cần đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm cho nơi sản xuất, có nhãn hàng hoá cho sản phẩm đóng gói và quản lý khói, mùi khi rang trong khu dân cư. Rang trong hẻm nhỏ ở trung tâm dễ gây phiền hàng xóm; nhiều tiệm chọn rang ở xưởng ngoài khu dân cư rồi mang về cửa hàng bán.
Câu hỏi thường gặp
Tự làm mứt ở nhà để bán ở chợ Đà Lạt có cần giấy tờ gì?
Cần đăng ký kinh doanh phù hợp, bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm cho nơi chế biến, và khi đóng gói bán ra thì phải có nhãn hàng hoá đầy đủ. Nhiều sản phẩm còn phải tự công bố trước khi bán. Hỏi cơ quan an toàn thực phẩm của tỉnh để biết sản phẩm của mình cần gì.
Bán hàng của tỉnh khác ở cửa hàng đặc sản Đà Lạt có bị phạt không?
Bán hàng của nơi khác không bị cấm, miễn hàng hợp pháp, có nhãn và xuất xứ rõ ràng. Vi phạm xảy ra khi ghi sai xuất xứ, gắn tên Đà Lạt cho hàng không phải của Đà Lạt hoặc dùng trái phép nhãn hiệu chứng nhận. Nói đúng nguồn với khách là cách an toàn nhất.
Có được tự in logo nhãn hiệu chứng nhận nông sản Đà Lạt lên bao bì không?
Không. Nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận chỉ được dùng khi được tổ chức quản lý nhãn hiệu cho phép, theo quy chế sử dụng. Tự in là vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Nếu sản phẩm đủ điều kiện, hãy liên hệ đơn vị quản lý để được hướng dẫn.
Mùa mưa giữ mứt và đồ sấy thế nào để không mốc?
Để hàng trên kệ cách sàn và tường, dùng máy hút ẩm trong cửa hàng và kho, đóng kín các gói đã mở, nhập lượng vừa đủ bán trong thời gian ngắn và kiểm hạn dùng thường xuyên. Hàng có dấu hiệu ẩm mốc phải loại bỏ, không bán giảm giá.
Khách hỏi rau có phải rau Đà Lạt không thì trả lời sao cho đúng?
Trả lời đúng những gì bạn biết về nguồn hàng: vùng trồng, nhà vườn, có chứng nhận sản xuất an toàn hay không. Nếu không chắc thì nói thật là không chắc. Ghi chép nguồn hàng từ khi nhập giúp bạn trả lời tự tin và giữ được khách lâu dài.
Tiệm hoa ở trung tâm nên chuẩn bị gì cho dịp Tết?
Đặt hàng sớm với nhà vườn quen, tính lượng nhập theo kinh nghiệm các năm trước, chuẩn bị chỗ để hoa thoáng mát, thêm người phụ, và theo dõi thông báo phân luồng giao thông khu trung tâm. Niêm yết giá rõ ràng từ trước để tránh phản ánh.