Đà Lạt từng được gọi là “thành phố học đường” vì có nhiều trường học lâu đời, từ trường trung học Pháp Lycée Yersin xây dựng cuối thập niên 1920 đến các trường tư thục, nội trú thời 1950–1970 và Viện Đại học Đà Lạt thành lập năm 1957. Khí hậu mát, yên tĩnh, ít ồn ào khiến phố núi được xem là nơi lý tưởng để học, và học sinh nhiều tỉnh từng lên đây học nội trú.
Hôm nay, khu trung tâm phường Xuân Hương-Đà Lạt vẫn có những công trình trường học từ thời Pháp đang được dùng cho giáo dục, cùng nhiều trường phổ thông, cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu trong vùng Đà Lạt. Bài này nhìn truyền thống học đường như một nét văn hoá: nó hình thành thế nào, để lại gì trong nếp sống người Đà Lạt, và còn ý nghĩa gì với các gia đình đang sống hoặc định chuyển lên đây. Phần kiến trúc chi tiết của các trường cổ thuộc mục kiến trúc và di sản.
Vì sao Đà Lạt thành nơi học
Khi người Pháp xây dựng Đà Lạt làm nơi nghỉ dưỡng, họ cũng nhắm tới việc lập trường cho con em người châu Âu ở Đông Dương. Khí hậu mát được coi là tốt cho sức khoẻ trẻ em, tránh được nóng ẩm và dịch bệnh vùng đồng bằng. Từ đó, Đà Lạt dần có hệ thống trường học, trong đó có những trường nội trú tiếp nhận học sinh từ khắp Đông Dương.
Sau năm 1954, Đà Lạt tiếp tục thu hút trường học. Nhiều trường tư thục, trường của các dòng tu, trường nội trú được mở, đón học sinh từ Sài Gòn và các tỉnh miền Trung, miền Nam lên. Phố núi có nhiều học sinh, sinh viên tới mức cái tên “thành phố học đường” được dùng phổ biến trong sách báo thời đó.
Lý do không chỉ là khí hậu. Đà Lạt yên tĩnh, ít nơi vui chơi ồn ào, nhịp sống chậm, phù hợp cho việc học tập trung. Phụ huynh gửi con lên Đà Lạt học nội trú vì tin rằng môi trường này giúp con chăm học và tránh xa những cám dỗ của đô thị lớn.
Hình ảnh học sinh mặc áo len, khoác cặp, đi bộ qua những con dốc rợp thông đến trường vào buổi sáng sương mù đã đi vào nhiều hồi ký, truyện ngắn, ca khúc. Với nhiều người từng học ở Đà Lạt, phố núi gắn liền với tuổi học trò hơn là với du lịch. Những trường dòng, trường nội trú thời ấy cũng góp phần đưa vào Đà Lạt lối giáo dục nề nếp, coi trọng ngoại ngữ, âm nhạc, thể thao.
Lycée Yersin: trường học thành biểu tượng
Lycée Yersin là trường trung học dành chủ yếu cho con em người Pháp, mang tên bác sĩ Alexandre Yersin, người có công khảo sát cao nguyên Lang Biang. Trường bắt đầu hoạt động từ cuối thập niên 1920, toà nhà chính với tháp chuông và dãy lớp học cong theo sườn đồi được hoàn thành vào giữa thập niên 1930, do kiến trúc sư người Pháp Paul Moncet thiết kế.
Ngày nay, khu trường Lycée Yersin cũ trên đường Yersin, thuộc phường 10 cũ, là cơ sở của Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt. Toà nhà vẫn được dùng cho giáo dục, tức là di sản này không chỉ đứng làm cảnh mà tiếp tục làm đúng chức năng ban đầu: dạy học. Công trình được nhiều người biết đến nhờ kiến trúc độc đáo và thường có mặt trong các ấn phẩm về kiến trúc Đà Lạt.
Với người Đà Lạt, Lycée Yersin là biểu tượng của truyền thống học đường. Nhiều thế hệ giáo viên được đào tạo ở đây rồi về dạy học khắp Lâm Đồng và các tỉnh Tây Nguyên. Đó là một sợi dây nối giữa ngôi trường cổ và hệ thống giáo dục của cả vùng.
Viện Đại học Đà Lạt và đời sống sinh viên phố núi
Năm 1957, Viện Đại học Đà Lạt được thành lập, là một trong những cơ sở đại học sớm ở miền Nam thời kỳ đó. Sau năm 1975, trường được tổ chức lại và nay là Trường Đại học Đà Lạt, có khuôn viên rộng trên đồi thông ở phía bắc trung tâm, thuộc phường Lâm Viên-Đà Lạt chứ không thuộc phường Xuân Hương-Đà Lạt.
Dù vậy, sinh viên là một phần sống động của khu trung tâm. Nhiều sinh viên thuê trọ ở các con dốc quanh chợ, đi làm thêm ở quán cà phê, homestay, nhà hàng, và tham gia các hoạt động văn hoá, tình nguyện. Đời sống sinh viên góp phần vào hình ảnh một Đà Lạt trẻ trung, sáng tạo, bên cạnh hình ảnh phố núi trầm lắng.
Ngoài Đại học Đà Lạt, vùng Đà Lạt còn có các trường cao đẳng, trung cấp, cơ sở đào tạo nghề, nhất là các ngành du lịch, nhà hàng khách sạn, nông nghiệp, sư phạm. Đây là nguồn nhân lực trực tiếp cho kinh tế du lịch và nông nghiệp công nghệ cao của địa phương.
Mỗi mùa nhập học, khu trọ quanh trung tâm lại đón thêm những gương mặt mới từ khắp các tỉnh Tây Nguyên, duyên hải miền Trung và phía Nam. Nhiều người ở lại sau khi tốt nghiệp, mở quán, làm du lịch, trồng rau hoa, trở thành một lớp cư dân mới của Đà Lạt, đúng như cách thành phố này luôn lớn lên nhờ người tứ xứ.
Đà Lạt và nghiên cứu khoa học
Bên cạnh trường học, Đà Lạt có truyền thống nghiên cứu khoa học từ sớm. Thời Pháp, Viện Pasteur có cơ sở ở Đà Lạt; các vườn thực nghiệm đưa giống rau, hoa, cây ôn đới vào trồng thử. Những thí nghiệm ấy là nền móng cho nghề trồng rau hoa của Đà Lạt sau này.
Hiện nay, Đà Lạt có Viện Nghiên cứu hạt nhân với lò phản ứng hạt nhân phục vụ nghiên cứu, sản xuất đồng vị phóng xạ cho y tế và đào tạo, cùng các viện, trung tâm nghiên cứu về sinh học, nông nghiệp, lâm nghiệp. Khí hậu và hệ sinh thái cao nguyên khiến Đà Lạt là nơi phù hợp cho nghiên cứu giống cây trồng, dược liệu, nuôi cấy mô.
Với người dân, các cơ sở nghiên cứu ít hiện diện trong đời sống hằng ngày, nhưng sản phẩm của chúng thì có mặt khắp nơi: giống hoa mới trong nhà kính, cây giống nuôi cấy mô, kỹ thuật canh tác mà nông dân áp dụng. Đó là mối liên hệ ít người để ý giữa truyền thống học thuật và kinh tế địa phương.
Sau sắp xếp hành chính năm 2025, Đà Lạt là trung tâm của tỉnh Lâm Đồng mới với địa bàn rộng hơn nhiều, gồm cả vùng Đắk Nông và Bình Thuận cũ. Vai trò trung tâm giáo dục, nghiên cứu của Đà Lạt đối với cả tỉnh vì thế có thể còn lớn hơn trước, khi học sinh, sinh viên từ những vùng mới sáp nhập cũng hướng về đây.
Các lớp truyền thống học đường của Đà Lạt
Bảng dưới tóm các giai đoạn chính. Mốc thời gian mang tính khái quát; tên và chức năng cụ thể của từng trường đã thay đổi nhiều lần qua các thời kỳ.
| Giai đoạn | Đặc điểm | Dấu vết còn lại |
|---|---|---|
| Thời Pháp (khoảng 1920–1954) | Trường cho con em người châu Âu và tầng lớp khá giả, nhiều trường nội trú | Công trình trường học kiến trúc Pháp, nay vẫn dùng cho giáo dục |
| 1954–1975 | Nhiều trường tư thục, trường của các dòng tu, nội trú; Viện Đại học Đà Lạt ra đời 1957 | Tên gọi “thành phố học đường”, ký ức của cựu học sinh nhiều tỉnh |
| Sau 1975 | Hệ thống trường công lập, sư phạm đào tạo giáo viên cho Tây Nguyên | Trường Đại học Đà Lạt, Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, các trường phổ thông |
| Hiện nay | Trường chuyên, trường quốc tế, đào tạo du lịch và nông nghiệp | Học sinh nhiều tỉnh lên học, sinh viên làm thêm trong ngành du lịch |
Điểm chung qua các thời kỳ là Đà Lạt luôn được nhìn như nơi học tốt nhờ khí hậu và sự yên tĩnh. Hình ảnh ấy vẫn ảnh hưởng tới quyết định của nhiều gia đình khi chọn chuyển lên Đà Lạt sống.
Truyền thống học đường trong nếp sống người Đà Lạt
Truyền thống học đường để lại dấu ấn trong cách người Đà Lạt nhìn việc học. Nhiều gia đình coi trọng giáo dục, đầu tư cho con học ngoại ngữ, âm nhạc, hội hoạ. Giới giáo viên, trí thức chiếm tỷ lệ đáng kể trong cộng đồng dân cư lâu năm ở trung tâm, và họ góp phần tạo nên phong cách nói năng nhẹ nhàng, lịch sự mà người ngoài hay nhận xét.
Văn hoá đọc cũng có chỗ đứng. Đà Lạt có thư viện tỉnh, các nhà sách, hiệu sách cũ, và những quán cà phê có góc sách. Những buổi chiều mưa, nhiều người chọn ngồi đọc sách thay vì ra ngoài. Không có số liệu để khẳng định người Đà Lạt đọc nhiều hơn nơi khác, nhưng không khí phố núi rõ ràng thuận cho việc đọc.
Cựu học sinh các trường xưa ở Đà Lạt, nay sống khắp nơi trong và ngoài nước, vẫn giữ liên lạc, tổ chức họp mặt, quay lại thăm trường. Ký ức tuổi học trò ở phố núi, với sương sớm, áo len, con dốc đến trường, là một phần của hình ảnh Đà Lạt trong lòng nhiều người.
Chuyển lên Đà Lạt cho con học: những điều nên cân nhắc
Nhiều gia đình từ TP.HCM, Hà Nội chuyển lên Đà Lạt một phần vì môi trường học cho con: không khí trong lành, ít bụi, ít kẹt xe, nhịp sống chậm. Đây là lý do có cơ sở, nhưng cũng cần nhìn đủ các mặt trước khi quyết định.
Về trường lớp, khu trung tâm có các trường phổ thông công lập, một số trường tư thục và cơ sở giáo dục quốc tế quy mô nhỏ. Tuyển sinh trường công theo tuyến cư trú và quy định của ngành giáo dục tỉnh Lâm Đồng; phụ huynh nên hỏi trực tiếp phòng giáo dục hoặc nhà trường về hồ sơ, thời gian tuyển sinh hằng năm. Lựa chọn trường quốc tế, song ngữ ít hơn nhiều so với thành phố lớn.
Về sinh hoạt, khí hậu lạnh và ẩm đòi hỏi trẻ có đồ ấm, chú ý sức khoẻ hô hấp vào mùa lạnh. Đường đến trường có dốc, sáng sương mù, phụ huynh đưa đón cần cẩn thận. Bù lại, trẻ có nhiều không gian thiên nhiên, ít thời gian trên xe cộ, và một nhịp sống mà nhiều phụ huynh cho là lành mạnh hơn.
Phần thủ tục chuyển trường, đăng ký cư trú cho con được bàn trong mục thủ tục và đời sống của trang. Ở góc văn hoá, điều đáng nói là trẻ chuyển lên Đà Lạt thường hoà nhập nhanh, vì trường học ở đây quen đón học sinh từ khắp nơi, đúng với truyền thống của một thành phố học đường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Đà Lạt được gọi là thành phố học đường?
Vì từ thời Pháp đến những năm 1950–1970, Đà Lạt có rất nhiều trường học, trong đó có nhiều trường nội trú đón học sinh từ khắp nơi, cùng Viện Đại học Đà Lạt thành lập năm 1957. Khí hậu mát, yên tĩnh khiến phố núi được xem là nơi lý tưởng để học tập.
Lycée Yersin bây giờ là trường gì?
Khu trường Lycée Yersin cũ trên đường Yersin, khu trung tâm Đà Lạt, hiện là cơ sở của Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt. Toà nhà chính với tháp chuông và dãy lớp học cong theo sườn đồi vẫn được dùng cho giáo dục và là công trình kiến trúc nổi tiếng của Đà Lạt.
Trường Đại học Đà Lạt có thuộc phường Xuân Hương-Đà Lạt không?
Không. Trường Đại học Đà Lạt nằm ở phía bắc khu trung tâm, thuộc phường Lâm Viên-Đà Lạt sau sắp xếp năm 2025. Tuy vậy, nhiều sinh viên thuê trọ, làm thêm và sinh hoạt ở khu trung tâm thuộc phường Xuân Hương-Đà Lạt.
Khách có được vào tham quan trường Lycée Yersin cũ không?
Đây là cơ sở giáo dục đang hoạt động, nên việc tham quan phụ thuộc quy định của nhà trường. Có thể ngắm và chụp ảnh từ bên ngoài; muốn vào khuôn viên, nên hỏi bảo vệ hoặc văn phòng trường, tránh giờ học và giữ trật tự.
Chuyển con lên học ở trung tâm Đà Lạt cần chuẩn bị gì?
Cần tìm hiểu quy định tuyển sinh theo tuyến cư trú của ngành giáo dục tỉnh Lâm Đồng, chuẩn bị hồ sơ chuyển trường, đăng ký cư trú cho gia đình. Ngoài ra nên chuẩn bị đồ ấm, tính trước đường đến trường có dốc và sương mù vào buổi sáng.
Ở Đà Lạt có viện nghiên cứu nào nổi tiếng?
Đà Lạt có Viện Nghiên cứu hạt nhân với lò phản ứng phục vụ nghiên cứu, sản xuất đồng vị cho y tế và đào tạo, cùng các viện, trung tâm nghiên cứu về sinh học, nông nghiệp, lâm nghiệp. Từ thời Pháp, Viện Pasteur cũng từng có cơ sở ở Đà Lạt.