Cà phê ở Đà Lạt có hai mặt: nếp uống cà phê chậm, ngồi lâu nhìn đồi thông và mặt hồ của người phố núi, và nguồn cà phê arabica trồng ở vùng cao quanh thành phố, nổi tiếng nhất là vùng Cầu Đất. Khi mua cà phê mang về, nên hỏi rõ giống (arabica hay robusta hay pha trộn), cách rang (rang mộc hay có tẩm), ngày rang, và chọn túi có van một chiều, đóng kín.
Bài này nói về thói quen uống cà phê ở trung tâm phường Xuân Hương-Đà Lạt, vì sao khí hậu lạnh làm cà phê thành một phần đời sống, đặc điểm cà phê arabica vùng cao, cách đọc túi cà phê ở chợ và cửa hàng, cách pha tại nhà cho gần vị đã uống ở Đà Lạt. Bài không giới thiệu quán hay thương hiệu cụ thể, không nêu giá.
Vì sao người Đà Lạt ngồi quán cà phê lâu
Ở nhiều thành phố, cà phê là đồ uống nhanh trước giờ làm. Ở Đà Lạt, cà phê thường là lý do để ngồi lại. Khí hậu mát khiến người ta không vội rời chỗ ngồi; ly cà phê nóng giữ ấm tay; khung cảnh đồi thông, mặt hồ, sương sớm là thứ đáng ngắm. Một buổi sáng ngồi cà phê hàng giờ không phải là chuyện lạ.
Khu trung tâm từ lâu đã có nhiều quán cà phê, nhất là quanh khu Hòa Bình và các con đường nhìn xuống hồ Xuân Hương. Quán cũ thường nhỏ, ghế gỗ, nhạc nhẹ, khách quen đến cùng giờ mỗi ngày. Những năm gần đây có thêm nhiều quán mới với kiểu bài trí khác nhau, từ quán nhìn ra đồi đến quán trong biệt thự cũ, phục vụ cả người địa phương lẫn du khách.
Với người trong phường, quán cà phê là nơi gặp bạn, bàn chuyện làm ăn, đọc sách, và cả nơi các văn nghệ sĩ từng ngồi sáng tác. Khung cảnh ấy góp phần tạo nên hình ảnh "Đà Lạt chậm", thứ mà nhiều người từ thành phố lớn lên đây để tìm.
Thói quen ngồi lâu cũng đi kèm phép lịch sự riêng: không nói quá to, không chiếm bàn đông người khi quán chật, gọi thêm đồ nếu ngồi qua nhiều giờ. Nhiều chủ quán lâu năm biết rõ khách quen ngồi ghế nào, uống gì, và cách cư xử nhã nhặn ấy được giữ qua nhiều thế hệ khách.
Arabica vùng cao: vì sao Đà Lạt trồng được loại cà phê này
Việt Nam nổi tiếng với cà phê robusta (cà phê vối) trồng ở Tây Nguyên. Arabica (cà phê chè) cần khí hậu mát hơn, độ cao lớn hơn, nên chỉ trồng được ở một số vùng cao, trong đó có các vùng quanh Đà Lạt. Cà phê arabica được đưa lên cao nguyên Lâm Viên từ thời Pháp; vùng Cầu Đất, nằm về phía đông Đà Lạt, là nơi được nhắc đến nhiều nhất.
So với robusta, arabica thường có vị chua thanh, hương trái cây, hoa, ít đắng gắt và hàm lượng caffeine thấp hơn. Người quen uống cà phê phin đậm, đắng có thể thấy arabica "nhạt" hoặc "chua" lúc đầu; nhưng đó chính là đặc tính của loại hạt này khi được rang vừa phải.
Chất lượng cà phê arabica phụ thuộc nhiều vào độ cao, giống, cách hái (hái chín chọn lọc hay hái tuốt), cách sơ chế (khô, ướt, mật ong) và cách rang. Hai túi cùng ghi "arabica Đà Lạt" có thể cho vị rất khác nhau. Đây là lý do người mua nên hỏi kỹ và nếm thử nếu có thể.
Trái cà phê arabica ở vùng cao thường chín chậm hơn do nhiệt độ thấp, mùa thu hoạch rơi vào khoảng cuối năm. Nhiều nông hộ nhỏ hái chọn từng đợt quả chín đỏ để giữ chất lượng, thay vì hái tuốt một lần cả cành xanh lẫn chín.
Ngoài arabica, nhiều quán ở Đà Lạt vẫn pha cà phê phin từ robusta hoặc hạt pha trộn, vì khách Việt quen vị đậm. Không có loại nào "đúng" hơn; quan trọng là biết mình đang uống gì.
Uống cà phê theo giờ và theo mùa ở trung tâm
Buổi sáng sớm là giờ của khách quen. Người trong phường ghé quán gần nhà trước giờ làm, gọi ly cà phê đen nóng hoặc cà phê sữa, đọc tin, chào hỏi vài người quen rồi đi. Lúc này sương còn dày, nhiều quán nhìn xuống hồ Xuân Hương chỉ thấy một màn trắng, rồi cảnh vật hiện dần khi nắng lên.
Giữa buổi sáng và đầu giờ chiều, quán đông du khách và người làm việc tự do mang máy tính ngồi lâu. Chiều muộn là lúc nhiều người thích nhất: ánh nắng xiên qua rừng thông, trời se lạnh dần, ly cà phê nóng hay ly ca cao, trà gừng được gọi nhiều. Tối, nhiều quán chuyển sang không khí ấm cúng, có nhạc nhẹ hoặc nhạc sống.
Theo mùa, mùa khô cuối năm là mùa đẹp để ngồi cà phê ngoài trời, nắng hanh và trời trong. Mùa mưa, quán có mái kín, cửa kính nhìn ra mưa trở thành lựa chọn của người địa phương. Mùa hoa mai anh đào đầu năm hay mùa dã quỳ cuối năm, nhiều người chọn quán có cây hoa nhìn ra để ngắm.
Người ở lâu thường có một hai quán quen ở gần nhà và ít khi đi theo các quán đang được nhắc nhiều trên mạng xã hội. Lời khuyên chung cho khách: chọn quán theo khung cảnh và không khí mình thích, đừng chỉ theo đám đông.
Đọc túi cà phê khi mua ở chợ và cửa hàng
Các thông tin dưới đây giúp phân biệt túi cà phê đáng tin với túi chỉ đẹp bao bì. Không phải túi nào cũng ghi đủ; thiếu thông tin thì hỏi người bán.
| Thông tin | Nên thấy gì | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Giống cà phê | Arabica, robusta, hoặc tỉ lệ pha trộn | Quyết định vị chua, đắng, độ đậm |
| Vùng trồng | Tên vùng cụ thể, không chỉ chữ "Đà Lạt" chung chung | Vùng và độ cao ảnh hưởng hương vị |
| Ngày rang | Ngày rang rõ ràng, càng gần càng tốt | Cà phê mất hương dần sau khi rang |
| Cách rang | Rang mộc hay có tẩm bơ, đường, hương liệu | Rang tẩm cho vị khác, không phải ai cũng thích |
| Dạng hạt | Nguyên hạt hay đã xay, cỡ xay cho phin hay máy | Hạt nguyên giữ hương lâu hơn |
| Bao bì | Túi có van một chiều, khoá kín | Hạn chế ẩm và oxy, giữ hương |
| Cơ sở sản xuất | Tên, địa chỉ cơ sở rõ | Có nơi để hỏi lại khi cần |
Một túi ghi "100% arabica" nhưng không có ngày rang, không có tên cơ sở là túi nên cân nhắc. Với hàng bán theo ký ở chợ, có thể nhờ người bán xay tại chỗ và hỏi ngày rang của mẻ đó.
Rang mộc, rang tẩm và pha trộn: hiểu để chọn
Rang mộc. Hạt cà phê chỉ được rang bằng nhiệt, không thêm gì. Vị phản ánh đúng hạt và mức rang; hợp với người muốn cảm nhận arabica vùng cao.
Rang có tẩm. Trong lúc rang, người ta có thể thêm bơ, đường, nước mắm, rượu hoặc hương liệu để tạo màu đậm, mùi thơm và độ sánh. Đây là cách rang quen của nhiều quán phin Việt. Không xấu, nhưng nên biết để chọn.
Pha trộn arabica và robusta. Nhiều túi cà phê là hỗn hợp, ví dụ một phần arabica cho hương và phần robusta cho độ đậm. Hỏi tỉ lệ để biết mình đang mua gì.
Mức rang nhạt, vừa, đậm. Rang nhạt giữ vị chua, hương hoa trái; rang đậm cho vị đắng, đậm, mùi khói. Pha phin thường hợp rang vừa đến đậm; pha máy, pha thủ công hợp rang nhạt đến vừa.
Hạt chồn và các loại "đặc biệt". Một số sản phẩm gắn nhãn đặc biệt, quý hiếm. Người mua nên thận trọng, hỏi nguồn gốc rõ ràng và không mua sản phẩm liên quan đến việc nuôi nhốt động vật hoang dã.
Pha cà phê Đà Lạt tại nhà cho gần vị đã uống
Mang cà phê về rồi pha không ra vị như ở quán là chuyện thường. Vài bước dưới đây giúp gần hơn:
- Xay theo đúng dụng cụ: phin cần xay vừa đến hơi thô, pha giấy cần xay vừa, máy espresso cần xay mịn.
- Dùng nước vừa sôi để nguội khoảng một phút; nước quá sôi dễ làm cà phê đắng gắt, nhất là arabica rang nhạt.
- Với phin, chế một ít nước ủ cho bột nở khoảng ba mươi giây rồi mới chế đầy.
- Tỉ lệ cà phê và nước tuỳ khẩu vị; bắt đầu từ lượng người bán gợi ý rồi điều chỉnh dần.
- Uống arabica thử trước không đường, không sữa để cảm nhận vị, sau đó mới thêm theo ý thích.
- Làm ấm ly và phin trước khi pha, nhất là ở nơi lạnh, để cà phê không nguội nhanh.
Ở Đà Lạt, cà phê ngon còn vì không khí lạnh và cảnh sương. Về nhà không có những thứ ấy, nhưng một ly pha đúng cách vẫn giữ được phần hương vị của hạt.
Bảo quản cà phê mang về
Cà phê là thứ dễ mất hương nhất trong các món quà từ Đà Lạt nếu bảo quản sai:
- Giữ túi kín, ép bớt không khí, để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng.
- Không để cà phê gần xăng dầu, gia vị, xà phòng vì hạt hút mùi rất nhanh.
- Không cất cà phê đã mở vào ngăn mát tủ lạnh rồi lấy ra liên tục; hơi nước đọng làm cà phê ẩm.
- Mua nguyên hạt nếu có máy xay ở nhà; xay đến đâu dùng đến đó.
- Cà phê đã xay nên dùng trong vài tuần; nguyên hạt giữ được lâu hơn nếu túi kín.
- Mang lên máy bay hoặc xe khách, để cà phê trong hành lý xách tay hoặc chỗ khô, tránh khoang có hơi nước.
Nếu mua làm quà cho nhiều người, nên chia túi nhỏ ngay từ khi mua để người nhận mở túi nào dùng túi đó, đỡ mất hương.
Cà phê trong kinh tế và đời sống phường Xuân Hương-Đà Lạt
Quán cà phê là một trong những loại hình kinh doanh phổ biến nhất ở trung tâm Đà Lạt. Từ quán nhỏ trong hẻm đến quán lớn nhìn ra đồi, chúng tạo việc làm cho nhiều người trẻ và là nơi tiêu thụ cà phê của các vùng trồng trong tỉnh. Người muốn tìm hiểu các cơ sở kinh doanh ăn uống trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Chuỗi giá trị cà phê ở Đà Lạt cũng đang dịch chuyển: nhiều nông hộ và cơ sở nhỏ tự rang, tự đóng gói, bán trực tiếp cho khách du lịch; một số tham gia các cuộc thi, chương trình chứng nhận chất lượng. Với người mua, đây là cơ hội mua cà phê trực tiếp từ người làm, hỏi được cách trồng và cách rang.
Cùng với cà phê, các vùng quanh Đà Lạt như Cầu Đất còn nổi tiếng với trà. Nhiều quán ở trung tâm phục vụ cả trà xanh, trà ô long và trà atisô, cho những người muốn đồ uống nóng nhưng ít caffeine.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê Cầu Đất có phải cà phê Đà Lạt không?
Cầu Đất là một vùng cao thuộc Đà Lạt cũ, nằm về phía đông thành phố, nổi tiếng trồng cà phê arabica và trà từ thời Pháp. Vì vậy cà phê Cầu Đất thường được xem là một phần của cà phê Đà Lạt. Khi mua, nên hỏi rõ vùng trồng cụ thể, vì chữ "Cầu Đất" trên bao bì không phải lúc nào cũng đúng nguồn.
Arabica Đà Lạt có đắng không?
Arabica thường ít đắng hơn robusta, có vị chua thanh và hương trái cây, hoa. Tuy nhiên độ đắng còn phụ thuộc mức rang và cách pha: rang đậm và pha với nước quá sôi vẫn cho vị đắng. Người quen uống cà phê phin đậm có thể chọn túi pha trộn hoặc arabica rang vừa đến đậm.
Mua cà phê ở chợ Đà Lạt có tin được không?
Có thể mua được cà phê tốt ở chợ, nhưng chất lượng không đồng đều. Nên hỏi giống, vùng trồng, ngày rang, rang mộc hay tẩm, và nhờ xay tại chỗ theo dụng cụ của mình. Mua lượng nhỏ trước để thử, thấy hợp thì mua thêm hoặc hỏi người bán cách đặt hàng lại.
Cà phê mang về để được bao lâu?
Cà phê nguyên hạt trong túi kín có van một chiều giữ hương tốt trong vài tuần đến vài tháng tuỳ cách bảo quản. Cà phê đã xay mất hương nhanh hơn, nên dùng trong vài tuần. Hãy đọc hạn sử dụng trên bao bì, nhưng nhớ rằng hương vị đẹp nhất thường là trong thời gian đầu sau ngày rang.
Người không uống được cà phê nên thử gì ở quán Đà Lạt?
Nhiều quán ở trung tâm có trà xanh, trà ô long, trà atisô, sữa nóng, sữa đậu nành, ca cao và nước ép trái cây Đà Lạt. Trà atisô là đồ uống gắn với địa phương, vị ngọt nhẹ, dễ uống khi trời lạnh. Người có bệnh lý nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên bất kỳ loại trà thảo mộc nào.
Có nên mua cà phê chồn làm quà không?
Nên thận trọng. Sản phẩm gắn nhãn cà phê chồn thường khó kiểm chứng nguồn gốc, và việc nuôi nhốt động vật để lấy hạt gây tranh cãi về phúc lợi động vật. Nếu muốn món quà đặc trưng vùng cao, cà phê arabica rang mộc có nguồn gốc rõ ràng là lựa chọn an toàn và dễ giải thích hơn.