Ngắm cảnh có trách nhiệm ở trung tâm Đà Lạt xoay quanh vài việc cụ thể: không bẻ hoa, đu cành mai anh đào hay giẫm vườn hoa để chụp ảnh; không đốt lửa và vứt tàn thuốc trong rừng thông; không để rác trôi xuống hồ Xuân Hương, hồ Tuyền Lâm; không đậu xe chắn đường quanh hồ; và chụp ảnh người dân, nơi thờ tự có xin phép. Những việc này không làm chuyến đi kém vui, nhưng cộng lại từ hàng triệu lượt khách mỗi năm thì quyết định cảnh quan còn hay mất.
Phường Xuân Hương-Đà Lạt là nơi tập trung khách đông nhất cả vùng Đà Lạt, đồng thời là nơi hàng chục nghìn người đang sống, đi làm, đi học. Bài này viết cho cả hai phía: khách muốn biết cách đi chơi mà không gây phiền, và người địa phương, người kinh doanh du lịch muốn có một bản tóm tắt để nhắc khách. Các quy định cụ thể như mức xử phạt, cấp phép bay thiết bị thay đổi theo văn bản hiện hành; bài chỉ nói nguyên tắc và dặn kiểm khi cần.
Vì sao trung tâm Đà Lạt dễ bị tổn thương
Cảnh quan trung tâm Đà Lạt là cảnh quan nhân tạo được chăm sóc liên tục trong hơn một thế kỷ: hồ Xuân Hương là hồ đắp đập, rừng thông nội thị được giữ lại có chủ đích, mai anh đào, vườn hoa trồng và chăm qua nhiều năm, những biệt thự cũ cần bảo trì. Cảnh đẹp ở đây không tự duy trì như một khu rừng nguyên sinh; nó cần người chăm, và cũng dễ hỏng vì người.
Thêm vào đó, trung tâm rất chật. Các điểm nổi tiếng nằm sát nhau trong một vùng đồi nhỏ, đường hẹp và dốc, chỗ đậu xe ít. Vào mùa cao điểm, lượng khách dồn về quanh hồ và chợ vượt xa khả năng của hạ tầng thiết kế cho một đô thị nhỏ. Chỉ cần một phần nhỏ khách đậu xe sai chỗ, xả rác, hay leo trèo phá cây, hậu quả đã thấy rõ ngay.
Cuối cùng, rừng thông quanh trung tâm và ở khu hồ Tuyền Lâm có mùa khô kéo dài nhiều tháng, lá thông khô phủ dày mặt đất, rất dễ bắt lửa. Một đám cháy rừng ở sườn đồi sát khu dân cư không chỉ mất cảnh quan mà còn đe doạ trực tiếp nhà cửa. Vì vậy, trách nhiệm ở đây không phải chuyện lịch sự xã giao, mà là chuyện giữ an toàn cho cả một khu đô thị.
Với hoa và cây
Không đu cành, rung cây mai anh đào. Cành mai anh đào giòn, gãy một cành là mất hoa nhiều năm, cây bị nấm bệnh xâm nhập qua vết gãy. Chụp ảnh từ dưới gốc, từ lối đi; muốn có cảnh hoa rơi thì chờ gió, đừng rung cây.
Không bước vào bồn hoa, vườn hoa. Bồn hoa ở quảng trường, quanh hồ, trong khuôn viên Thiền viện được trồng và chăm bằng công sức của nhiều người. Giẫm vào một lần để chụp ảnh tưởng không sao, nhưng mỗi ngày hàng trăm người làm như vậy thì bồn hoa thành bãi đất trống.
Không bẻ hoa dại mang về. Dã quỳ trên đèo Prenn, hoa dại ven rừng Tuyền Lâm đẹp vì mọc thành mảng. Bẻ hàng loạt làm xấu cảnh cho người sau, hoa lại héo nhanh, không giữ được tới khi về nhà.
Không khắc chữ, đóng đinh, treo võng lên thân cây. Thông và các cây cổ thụ quanh hồ là cây xanh đô thị, được quản lý; vết khắc làm cây chảy nhựa, dễ bệnh. Treo võng, treo đèn trang trí lên thân cây khi cắm trại cũng làm tổn thương vỏ cây.
Mua hoa ở chợ thay vì hái ở vườn. Hoa là sinh kế của nhiều gia đình ở Đà Lạt. Muốn mang hoa về, mua ở chợ Đà Lạt hay các cửa hàng hoa; không bước vào vườn của người dân để hái hay chụp ảnh khi chưa hỏi.
Với rừng thông và lửa
Quy tắc đơn giản nhất và quan trọng nhất: không đốt lửa ở nơi không được phép. Ở khu hồ Tuyền Lâm, nhiều khu cắm trại có quản lý quy định rõ chỗ được đốt lửa, nướng đồ ăn, có dụng cụ dập lửa; ra ngoài phạm vi đó là không được đốt. Tàn thuốc lá vứt xuống thảm lá thông khô giữa trưa mùa khô có thể âm ỉ rồi bùng thành đám cháy sau khi người hút đã rời đi.
Không chạy xe máy, xe địa hình vào lối mòn trong rừng, lên đồi cỏ để chụp ảnh hay tìm chỗ cắm trại riêng. Bánh xe phá lớp đất mặt, mùa mưa đất bị cuốn trôi xuống hồ, làm hồ bồi lắng và đục. Một số khu rừng quanh hồ là rừng phòng hộ, có đơn vị được giao quản lý; vào sâu trong rừng mà không có phép là vi phạm, chưa kể nguy cơ lạc đường khi trời tối hoặc có sương.
Nếu thấy khói hoặc lửa trong rừng, rời khỏi khu vực theo hướng ngược chiều gió, báo ngay cho người quản lý khu du lịch, chính quyền địa phương hoặc gọi số khẩn cấp phòng cháy chữa cháy. Đừng cố tự dập đám cháy lớn khi không có dụng cụ và kinh nghiệm; cháy rừng thông lan rất nhanh theo gió và theo sườn dốc.
Với hồ nước và rác
Hồ Xuân Hương và hồ Tuyền Lâm đều là hồ nhân tạo, nhận nước từ lưu vực xung quanh. Bất cứ thứ gì rơi xuống bờ, từ vỏ chai, túi ni lông, que xiên, giấy gói đồ ăn, tới thức ăn thừa, cuối cùng đều có thể trôi xuống hồ khi mưa. Rác nhựa nổi lềnh bềnh làm mất cảnh, thức ăn thừa làm nước giàu dinh dưỡng, tạo điều kiện cho rong tảo phát triển, khiến nước đục và có mùi.
Ở quảng trường Lâm Viên và khu chợ đêm, lượng rác mỗi tối rất lớn, đặc biệt là que xiên, ly nhựa, giấy gói bánh tráng nướng. Thùng rác có, nhưng không phải lúc nào cũng gần. Mang theo một túi nhỏ đựng rác cá nhân, bỏ vào thùng khi gặp, là việc đơn giản nhất mỗi người làm được. Khi cắm trại ở hồ Tuyền Lâm, gom rác mang ra khỏi khu cắm trại hoặc bỏ đúng nơi khu quản lý quy định, kể cả vỏ trái cây và xương thức ăn.
Không cho cá trong hồ ăn bánh mì, bỏng ngô, thức ăn thừa; không thả cá, rùa hay sinh vật lạ xuống hồ vì bất kỳ lý do gì. Việc thả sinh vật ngoại lai có thể phá vỡ cân bằng sinh thái của hồ, và một số loài sinh sôi rất nhanh, rất khó loại bỏ.
Với người dân và nơi thờ tự
Trung tâm Đà Lạt là nơi người dân sống hằng ngày, không phải một phim trường. Một vài nguyên tắc khi chụp ảnh và đi lại:
- Xin phép trước khi chụp cận người bán hàng, người già, trẻ em; nếu họ từ chối, cảm ơn và đi tiếp.
- Không chụp ảnh trẻ em người dân tộc thiểu số như một "đặc sản"; với các dịch vụ chụp ảnh có trẻ em, cân nhắc kỹ trước khi dùng.
- Ở nhà thờ Con Gà, Thiền viện Trúc Lâm, chùa và đình trong phường: ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không chụp ảnh khi đang có nghi lễ, không vào khu có biển hạn chế.
- Không tự ý vào sân, vườn, biệt thự cũ trông như bỏ trống; phần lớn đều có chủ hoặc đơn vị quản lý, nhiều căn xuống cấp có thể nguy hiểm.
- Ở homestay, nhà nghỉ trong khu dân cư, giữ yên lặng sau giờ tối, không mở nhạc lớn, không hát karaoke ngoài sân.
- Mua hàng thì hỏi giá trước, trả giá lịch sự; ủng hộ hàng nông sản, đồ thủ công của người địa phương thay vì hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc.
Những nguyên tắc này đúng ở bất cứ đâu, nhưng ở một trung tâm nhỏ, đông khách như Đà Lạt, tác động của từng hành vi được thấy rõ hơn. Người dân Đà Lạt vốn quen với khách và hiếu khách, nhưng sự hiếu khách ấy cũng cần được đáp lại bằng sự tôn trọng.
Với ngựa và động vật phục vụ du lịch
Quanh hồ Xuân Hương và một số điểm tham quan có xe ngựa chở khách, ngựa cho khách chụp ảnh. Đây là sinh kế của một số gia đình, nhưng cũng là nơi người khách có thể góp phần vào cách đối xử với con vật. Trước khi dùng dịch vụ, nhìn con ngựa: ngựa có khoẻ, có được nghỉ, có bị thương ở chân, ở lưng hay không. Nếu thấy ngựa gầy yếu, thở dốc, bị roi quất để chạy nhanh trên dốc, hãy chọn không đi.
Đừng yêu cầu người đánh xe cho ngựa chạy nhanh để có cảm giác mạnh, đừng chở quá số người, và đừng đi vào giờ nắng gắt nhất trong ngày. Với các dịch vụ chụp ảnh cùng thú cưng, thú nuôi trang trí ở các quán cà phê hay khu tham quan, cũng nên cân nhắc tương tự: con vật có được chăm sóc tử tế hay chỉ là đạo cụ. Lựa chọn của khách là tín hiệu rõ nhất cho người làm dịch vụ biết điều gì nên thay đổi.
Với xe cộ, thiết bị bay và tiếng ồn
Kẹt xe quanh hồ Xuân Hương và khu chợ vào mùa cao điểm phần lớn do xe đậu dừng sai chỗ: dừng giữa đường để chụp ảnh, đậu xe trên vỉa hè, đỗ ô tô chờ khách ở chỗ hẹp. Đậu xe ở điểm trông giữ có quản lý, đi bộ trong khu trung tâm, dùng xe công cộng hoặc xe công nghệ khi có thể, là cách giảm áp lực cho con đường quanh hồ. Người đi ô tô từ xa lên nên để xe ở chỗ ở và đi bộ, thay vì lái vào trung tâm mỗi lần ra ngoài.
Thiết bị bay không người lái ngày càng phổ biến, nhưng việc bay ở Việt Nam cần tuân theo quy định về cấp phép và vùng bay. Khu trung tâm đông người, có cơ quan, sự kiện, việc bay tự do có thể vi phạm quy định và gây nguy hiểm nếu thiết bị rơi giữa đám đông. Ở Thiền viện và các nơi thờ tự, bay thiết bị phía trên khuôn viên là thiếu tôn trọng. Trước khi mang thiết bị bay theo, hãy tìm hiểu quy định hiện hành và xin phép đúng thủ tục.
Tiếng ồn là thứ ít người để ý. Loa kéo ở quảng trường, nhạc mở to trên xe chạy quanh hồ, nhóm bạn nói cười lớn ở bờ hồ Tuyền Lâm lúc khuya, tất cả làm mất đi sự yên tĩnh vốn là một phần giá trị của Đà Lạt. Giữ âm lượng vừa phải là cách tôn trọng cả người dân lẫn những khách khác đang tìm sự yên tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh với cây mai anh đào thế nào cho đúng?
Đứng trên lối đi hoặc dưới gốc, không đu, kéo hay rung cành, không trèo lên cây, không bẻ cành làm đạo cụ. Muốn có ảnh đẹp, đi vào sáng sớm khi vắng người, chọn góc nhìn xuyên qua tán hoa. Cành mai anh đào gãy rất dễ và lâu hồi phục, nên mỗi người giữ một chút là cả mùa hoa được giữ.
Cắm trại ở hồ Tuyền Lâm có được đốt lửa không?
Chỉ đốt lửa ở khu vực được phép trong các khu cắm trại có quản lý, theo hướng dẫn của nơi đó, và dập lửa kỹ trước khi đi ngủ hoặc rời đi. Ngoài các khu này, không đốt lửa trong rừng thông, nhất là mùa khô. Quy định có thể chặt hơn vào cao điểm nguy cơ cháy rừng, nên hỏi người quản lý trước.
Bay flycam ở hồ Xuân Hương có cần xin phép không?
Việc bay thiết bị bay không người lái ở Việt Nam phải tuân theo quy định về cấp phép và vùng bay của cơ quan có thẩm quyền. Khu trung tâm đông người, có sự kiện và cơ quan, nên không tự ý bay. Tìm hiểu quy định hiện hành và làm thủ tục xin phép trước khi mang thiết bị theo.
Thấy người khác bẻ hoa, xả rác thì nên làm gì?
Nếu thấy an toàn, có thể nhắc nhẹ nhàng, lịch sự. Nhiều người làm vì không nghĩ tới hậu quả, được nhắc thì dừng. Nếu thấy hành vi nghiêm trọng như đốt lửa trong rừng, phá hoại công trình, hãy báo cho bảo vệ, người quản lý khu du lịch hoặc chính quyền địa phương thay vì tự can thiệp.
Ở homestay trong khu dân cư cần lưu ý gì?
Giữ yên lặng sau giờ tối, không mở nhạc lớn, không hát karaoke ngoài sân, đậu xe đúng chỗ chủ nhà chỉ, không chắn lối đi của hàng xóm, phân loại và bỏ rác theo hướng dẫn. Homestay nằm giữa nhà dân, nên hành vi của khách ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống của những người sống quanh đó.