Trường Yersin cũ (Lycée Yersin) là trường trung học do người Pháp lập ở Đà Lạt năm 1927, khu nhà chính hoàn thành giữa thập niên 1930, nay là Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt trên đường Yersin. Điểm nhận biết là dãy nhà dài uốn cong theo đường đồng mức của sườn đồi, mái ngói đỏ và một tháp chuông vuông cao. Viện Pasteur Đà Lạt, thành lập năm 1936 trên đường Lê Hồng Phong, là cơ sở nghiên cứu và sản xuất vắc xin gắn với tên tuổi Yersin.
Cả hai công trình đều nằm trong địa bàn phường Xuân Hương-Đà Lạt ngày nay và đều mang tên hoặc dấu ấn của Alexandre Yersin, người khảo sát cao nguyên Lang Biang năm 1893. Bài viết nhìn chúng như di sản kiến trúc giáo dục và y học: vì sao được xây như thế, còn lại gì, và cách tìm hiểu cho đúng.
Alexandre Yersin và vì sao tên ông có mặt khắp Đà Lạt
Alexandre Yersin là bác sĩ, nhà vi khuẩn học gốc Thụy Sĩ, làm việc cho Viện Pasteur, nổi tiếng với việc phát hiện vi khuẩn gây bệnh dịch hạch năm 1894 tại Hồng Kông. Trước đó, năm 1893, trong một chuyến khảo sát vùng cao nguyên phía nam Trung Bộ, ông đến cao nguyên Lang Biang và đề xuất đây là nơi thích hợp lập trạm nghỉ dưỡng cho người châu Âu. Đề xuất ấy là khởi điểm của Đà Lạt.
Yersin sống phần lớn cuối đời ở Nha Trang, nơi ông lập Viện Pasteur Nha Trang, nhưng tên ông gắn liền với Đà Lạt qua con đường Yersin, trường Lycée Yersin, Viện Pasteur Đà Lạt và nhiều ký ức địa phương. Sau năm 1975, nhiều tên đường và công trình thời Pháp ở Việt Nam được đổi tên, nhưng tên Yersin được giữ lại, cho thấy sự trân trọng đặc biệt dành cho ông.
Với người tìm hiểu di sản, cần phân biệt hai lớp: Yersin là người phát hiện vùng đất và có ảnh hưởng đến việc lập viện nghiên cứu, còn ngôi trường mang tên ông được lập sau đó để vinh danh, không phải do ông trực tiếp xây hay điều hành.
Kiến trúc trường Yersin cũ: một dãy nhà ôm lấy quả đồi
Dãy nhà cong theo địa hình. Thay vì san phẳng đồi để xây khối vuông, người thiết kế cho dãy lớp học chạy cong theo đường đồng mức. Cách làm này giảm khối lượng đào đắp, giữ được thế đồi, và tạo hình ảnh một vòng cung mềm mại nhìn từ xa. Hành lang chạy dọc phía trong vòng cung, các lớp học mở cửa sổ ra phía ngoài để lấy sáng.
Tháp chuông làm điểm nhấn. Một tháp vuông cao đứng ở vị trí trung tâm, phá vỡ chiều ngang của dãy nhà và là mốc định hướng. Trên nhiều ảnh cũ và ảnh hiện nay, tháp chuông với mái nhọn và đồng hồ là hình ảnh đại diện của trường.
Mái ngói đỏ, tường trát vàng. Mái dốc lợp ngói đỏ, tường trát sơn màu vàng nhạt, chân tường và bậc thềm có đá. Phối màu này lặp lại ở nhiều công trình công cộng thời Pháp ở Đà Lạt, tạo nên sự thống nhất của khu trung tâm.
Kiến trúc sư. Tài liệu giới thiệu thường ghi khu nhà chính do kiến trúc sư người Pháp Paul Moncet thiết kế. Công trình được giới kiến trúc đánh giá cao vì cách xử lý địa hình và tỷ lệ hài hoà với cảnh quan đồi thông.
Từ Lycée Yersin đến Trường Cao đẳng Sư phạm
Lycée Yersin thời Pháp là trường trung học dành chủ yếu cho con em người Pháp và một số gia đình người Việt khá giả, dạy theo chương trình Pháp. Trường có ký túc xá cho học sinh ở xa, bởi nhiều gia đình viên chức làm việc ở các đô thị nóng bức dưới đồng bằng gửi con lên Đà Lạt học trong khí hậu mát. Chính vì thế, Đà Lạt sớm có danh tiếng là thành phố của trường học.
Sau những biến động lịch sử giữa thế kỷ XX, trường đổi chủ quản và chức năng nhiều lần. Từ sau năm 1975, khuôn viên được dùng cho ngành sư phạm, nay là Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt. Việc giữ công năng giáo dục suốt gần một thế kỷ là may mắn hiếm có: công trình được sử dụng đúng với thiết kế, nên ít bị cải tạo phá cách.
Trường đang hoạt động, nên việc vào khuôn viên phải theo quy định của nhà trường. Nhiều năm qua, trường có lúc mở cửa cho khách tham quan vào những khung giờ nhất định; bạn nên hỏi thông tin hiện hành trước khi đến, và tôn trọng giờ học của sinh viên.
Viện Pasteur Đà Lạt: công trình y học trên đường Lê Hồng Phong
Viện Pasteur Đà Lạt được thành lập năm 1936, là một trong những cơ sở của mạng lưới Viện Pasteur ở Đông Dương. Mục đích ban đầu là nghiên cứu và sản xuất vắc xin, tận dụng khí hậu mát của Đà Lạt vốn thuận lợi cho việc bảo quản và nuôi cấy. Theo các tài liệu giới thiệu, viện từng sản xuất nhiều loại vắc xin phục vụ cả Đông Dương.
Khu nhà của viện nằm trên đường Lê Hồng Phong, gần khu Dinh III, trong một khuôn viên có cây xanh. Kiến trúc theo lối công trình công cộng thời Pháp thập niên 1930: khối nhà gọn, mái ngói, tường sáng màu, cửa sổ nhiều ô kính, bố trí theo yêu cầu của phòng thí nghiệm, kho và văn phòng. Công trình không phô trương như dinh thự, vẻ đẹp nằm ở sự ngăn nắp và tỷ lệ hợp lý.
Ngày nay khu vực này vẫn thuộc ngành y tế quản lý và hoạt động chuyên môn, không phải điểm tham quan. Bạn chỉ nên quan sát từ bên ngoài. Giá trị của viện với lịch sử Đà Lạt là cho thấy đô thị này không chỉ là nơi nghỉ dưỡng mà còn là nơi đặt các cơ sở khoa học, giáo dục quan trọng.
Đà Lạt, thành phố trường học: dấu vết còn đọc được
Ngoài trường Yersin cũ, khu trung tâm từng có nhiều trường học thời Pháp và các thời kỳ sau. Khi đi trong phường, bạn có thể để ý những dấu hiệu sau của di sản giáo dục:
- Những dãy nhà học một hoặc hai tầng, mái ngói dốc, hành lang dài, cửa sổ đều nhau, nằm trong khuôn viên rộng có thông.
- Tháp chuông hoặc tháp đồng hồ trên công trình giáo dục, chi tiết thường gặp ở trường do người Pháp hoặc các dòng tu lập.
- Ký túc xá và nhà ở giáo viên gần trường, nay nhiều căn thành nhà ở hoặc cơ quan.
- Nhà nguyện nhỏ trong khuôn viên một số trường do các dòng tu lập, phản ánh mô hình giáo dục thời ấy.
- Tên đường gắn với nhà khoa học, nhà giáo như Yersin, Pasteur.
- Ký ức cộng đồng: nhiều gia đình ở Đà Lạt có người từng học hoặc dạy ở các trường cũ, là nguồn tư liệu sống quý.
Danh tiếng thành phố trường học vẫn tiếp nối đến nay với các trường đại học, cao đẳng, phổ thông có học sinh từ nhiều tỉnh. Phần di sản kiến trúc của nó, tuy vậy, cần được kiểm kê và giữ gìn như một nhóm riêng, không chỉ là những biệt thự lẻ.
Hai công trình, hai kiểu di sản
Dù cùng mang dấu ấn Yersin và cùng dựng trong thập niên 1920–1930, trường và viện là hai loại công trình có yêu cầu thiết kế rất khác nhau:
| Tiêu chí | Trường Yersin cũ | Viện Pasteur Đà Lạt |
|---|---|---|
| Năm lập | 1927 (khu nhà chính hoàn thành giữa thập niên 1930) | 1936 |
| Vị trí | Đường Yersin, trên một quả đồi phía đông hồ | Đường Lê Hồng Phong, gần khu Dinh III |
| Yêu cầu thiết kế | Lớp học nhiều ánh sáng, hành lang, ký túc xá, sân rộng | Phòng thí nghiệm, kho lạnh, khu nuôi cấy, văn phòng |
| Hình ảnh nhận diện | Dãy nhà cong, tháp chuông | Khối nhà gọn, mái ngói, khuôn viên cây xanh |
| Công năng hôm nay | Trường cao đẳng sư phạm | Cơ sở chuyên môn ngành y tế |
Trường học cần mở: nhiều cửa, nhiều sân, hướng ra cảnh quan để học sinh có ánh sáng và không khí. Viện nghiên cứu cần khép: phòng kín, kiểm soát nhiệt độ, lối đi tách biệt giữa khu sạch và khu bẩn. Đọc hai công trình cạnh nhau là cách tốt để hiểu kiến trúc đi theo công năng như thế nào.
Cả hai đều cho thấy chính quyền thuộc địa đặt Đà Lạt vào một vai trò lớn hơn khu nghỉ: nơi đào tạo thế hệ con em viên chức và nơi đặt cơ sở khoa học phục vụ cả Đông Dương. Vai trò ấy giải thích vì sao đô thị nhỏ này có nhiều công trình công cộng chất lượng cao đến vậy.
Đọc trường Yersin từ bên ngoài: nên đứng ở đâu
Nếu chưa vào được khuôn viên, bạn vẫn đọc được công trình từ xa. Đứng ở bờ hồ Xuân Hương phía đông hoặc trên các con dốc đối diện, bạn thấy rõ dãy nhà cong ôm đồi và tháp chuông nhô lên khỏi tán thông. Góc nhìn từ xa này cho thấy ý đồ thiết kế tốt hơn cả khi đứng sát chân tường: công trình được làm để hoà vào địa hình chứ không đè lên nó.
Buổi sáng, nắng chiếu từ phía đông làm mặt ngoài vòng cung sáng rõ; buổi chiều ánh sáng nghiêng tạo bóng đổ dọc hành lang. Những ngày sương mù, chỉ tháp chuông nhô khỏi lớp sương, là khung cảnh nhiều người chụp. Hãy giữ khoảng cách lịch sự với cổng trường, không đứng chắn lối học sinh ra vào và không dùng thiết bị bay chụp ảnh trên khu vực trường khi chưa được phép.
Người quan tâm kiến trúc nên để ý tỷ lệ: chiều cao dãy nhà chỉ hai, ba tầng, thấp hơn tán thông, nên từ xa công trình không lấn át cảnh quan. Đây là bài học mà nhiều công trình mới ở Đà Lạt chưa học được.
Giữ di sản khi công trình vẫn đang dùng hằng ngày
Trường học và viện nghiên cứu khác biệt thự bỏ trống ở chỗ chúng luôn có người sử dụng. Đó vừa là thuận lợi vừa là thách thức. Thuận lợi vì công trình được bảo dưỡng thường xuyên, có ngân sách vận hành, không bị bỏ mặc. Thách thức vì nhu cầu sử dụng thay đổi: cần thêm phòng, thêm thiết bị, thêm chỗ để xe, và mỗi lần thêm là một lần nguy cơ phá vỡ bố cục gốc.
Với trường Yersin cũ, câu hỏi thường là xây thêm khối mới ở đâu để không che dãy nhà cong và tháp chuông. Với Viện Pasteur, câu hỏi là nâng cấp phòng thí nghiệm theo chuẩn hiện đại thế nào mà không làm mất mặt đứng cũ. Lời giải chung là đặt công trình mới lùi ra sau, thấp hơn, dùng hình thức đơn giản để không cạnh tranh với công trình cũ.
Cộng đồng có thể góp phần bằng cách lưu giữ ảnh cũ, kỷ vật, lời kể về trường và viện. Nhiều cựu học sinh, cựu nhân viên đã lớn tuổi; những gì họ nhớ về cách sử dụng từng phòng, từng khoảng sân là tư liệu không có trong hồ sơ nào.
Câu hỏi thường gặp
Trường Yersin Đà Lạt hiện nay là trường gì?
Khuôn viên Lycée Yersin cũ hiện là Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, nằm trên đường Yersin, thuộc địa bàn phường Xuân Hương-Đà Lạt sau sắp xếp năm 2025. Trường vẫn đào tạo, nên việc tham quan phải theo quy định của nhà trường.
Vì sao dãy nhà trường Yersin lại cong?
Dãy nhà được thiết kế chạy theo đường đồng mức của sườn đồi, tránh phải san lấp nhiều và giữ thế đất tự nhiên. Kết quả là một vòng cung mềm, hài hoà với cảnh quan đồi thông, và trở thành nét nhận diện của công trình.
Viện Pasteur Đà Lạt có tham quan được không?
Viện Pasteur Đà Lạt là cơ sở chuyên môn của ngành y tế đang hoạt động, không phải điểm tham quan. Bạn chỉ nên quan sát kiến trúc từ bên ngoài, không tự ý vào khuôn viên.
Yersin có phải người lập ra trường Lycée Yersin không?
Không. Trường được lập năm 1927 và đặt tên Yersin để vinh danh ông, người khảo sát cao nguyên Lang Biang năm 1893 và đề xuất lập trạm nghỉ dưỡng. Yersin chủ yếu sống và làm việc ở Nha Trang.
Ngoài Lycée Yersin, Đà Lạt còn trường cổ nào nổi tiếng?
Đà Lạt có nhiều trường thời Pháp và các thời kỳ sau, một số do các dòng tu lập, nằm rải rác ở nhiều phường. Mỗi công trình nên được tra cứu riêng về vị trí và hiện trạng; trang này chỉ viết kỹ những công trình chắc chắn nằm trong phường Xuân Hương-Đà Lạt.
Trường Yersin cũ đã được xếp hạng di tích chưa?
Thông tin về xếp hạng di tích của từng công trình nên tra trong danh mục di tích do cơ quan văn hoá tỉnh Lâm Đồng hoặc Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công bố. Dù đã xếp hạng hay chưa, công trình vẫn được giới kiến trúc xem là di sản tiêu biểu.