Nước hồ Xuân Hương đục và nổi tảo chủ yếu vì ba lý do cộng lại: hồ nông và là hồ chặn suối nên bùn lắng tích tụ dần dưới đáy; nước mưa chảy tràn từ phố và sườn đồi mang đất cát, rác vào hồ; và chất dinh dưỡng từ nước thải chưa xử lý triệt để làm tảo phát triển mạnh khi trời nắng. Mỗi lý do mạnh lên vào một mùa khác nhau, nên màu nước hồ thay đổi theo năm tháng.
Người sống quanh hồ, chủ các cơ sở lưu trú, quán xá ven hồ và cả du khách đều nhìn thấy thay đổi này nhưng ít khi biết vì sao. Bài này giải thích từng cơ chế bằng ngôn ngữ đời thường, kể những gì thường được làm để giữ hồ, và những việc nhỏ mà mỗi hộ, mỗi cơ sở kinh doanh trong lưu vực có thể làm. Bài không nêu kết quả quan trắc cụ thể vì số liệu thay đổi theo từng đợt đo; muốn biết hiện trạng, nên xem thông tin do cơ quan môi trường của tỉnh công bố.
Bùn lắng: cái giá của một hồ chặn suối
Như đã nói ở bài về sự hình thành hồ, hồ Xuân Hương được tạo ra bằng một con đập chặn suối Cam Ly. Dòng suối nào cũng mang theo phù sa, cát mịn, lá cây. Khi nước chảy vào hồ, tốc độ dòng chảy giảm hẳn, các hạt đất cát mất sức chở và chìm xuống. Năm này qua năm khác, lớp bùn dày thêm, đáy hồ nâng lên, mặt hồ ở các góc nông dần.
Lượng bùn đổ về hồ tăng mạnh mỗi khi trên lưu vực có nhiều công trình đào đắp. Một sườn đồi bị san gạt, một bãi đất trống chưa trồng cỏ, một con đường đang thi công đều là nguồn đất bị nước mưa cuốn đi. Ở Đà Lạt, nơi địa hình dốc và mưa mùa có thể rất to, đất bị xói nhanh hơn nhiều so với vùng bằng phẳng. Nhiều người Đà Lạt lâu năm nhận xét hồ đục hơn trong những giai đoạn xây dựng rầm rộ quanh trung tâm.
Bùn lắng không chỉ làm hồ nông. Lớp bùn đáy hồ còn giữ lại chất hữu cơ, lá mục, rác vụn. Khi phân huỷ, chúng tiêu thụ ôxy trong nước và giải phóng chất dinh dưỡng, tạo điều kiện cho tảo phát triển. Vì vậy, các đợt nạo vét hồ thường được xem là việc phải làm định kỳ chứ không phải sửa chữa một lần rồi thôi.
Tảo xanh nở vào mùa nắng
Vào những tháng mùa khô, nắng cao nguyên chiếu thẳng xuống mặt hồ nông, nước ấm lên vào buổi trưa. Nếu trong nước có nhiều chất dinh dưỡng như hợp chất của nitơ và phốt pho, tảo sẽ sinh sôi rất nhanh. Mặt nước chuyển từ màu nâu nhạt sang xanh lục, có khi thành váng ở những góc nước ít lưu thông, nhất là các vịnh nhỏ sát bờ và gần chân đập.
Hiện tượng này trong chuyên môn gọi là phú dưỡng, nghĩa là nước bị "bón" quá nhiều chất dinh dưỡng. Nguồn dinh dưỡng thường là nước thải sinh hoạt, nước từ nhà hàng, nước rửa đường có lẫn rác hữu cơ, phân bón từ vườn trên lưu vực. Tảo nở dày làm nước có mùi tanh, cản ánh sáng xuống đáy, và khi tảo chết hàng loạt, quá trình phân huỷ lấy đi nhiều ôxy, có thể làm cá trong hồ yếu đi hoặc chết.
Không phải màu xanh nào của hồ cũng là dấu hiệu xấu. Một chút màu lục nhạt là bình thường với hồ nước ngọt nông. Dấu hiệu đáng lo là váng tảo dày nổi thành mảng, nước có mùi khó chịu kéo dài, hoặc cá nổi đầu nhiều vào sáng sớm. Khi thấy những dấu hiệu đó ở đoạn hồ gần nhà hay gần cơ sở kinh doanh của mình, người dân có thể báo cho phường để chuyển đơn vị quản lý xem xét.
Nước mưa chảy tràn: con đường ngắn nhất từ phố xuống hồ
Mặt đường là dòng chảy tạm thời. Khi mưa lớn, nước trên các con dốc quanh hồ chảy thành dòng, cuốn theo cát, bụi, dầu nhớt xe, rác vụn từ vỉa hè. Phần lớn lượng nước này cuối cùng chảy về hồ qua hệ thống cống hoặc tràn trực tiếp xuống bờ.
Rác dồn về mép hồ sau mỗi trận mưa. Người đi bộ sáng sớm sau một đêm mưa thường thấy túi ni lông, chai nhựa, ly nhựa mắc ở mép kè. Đó phần lớn là rác bị vứt trên phố và trôi theo dòng nước, không phải rác người ta ném thẳng xuống hồ.
Bê tông hoá làm nước chảy nhanh hơn. Một sườn đồi phủ cỏ và thông thấm được nhiều nước, làm dòng chảy chậm lại. Khi sườn đồi thành mái nhà, sân bê tông, nhà kính, nước mưa không thấm mà đổ xuống ngay, mang theo nhiều chất bẩn hơn và dồn về hồ trong thời gian ngắn.
Đợt mưa đầu mùa thường bẩn nhất. Sau mấy tháng khô, bụi và rác tích trên phố rất nhiều. Trận mưa lớn đầu mùa cuốn tất cả xuống cùng lúc, nên nước hồ những ngày đầu mùa mưa thường đục và nhiều rác hơn so với giữa mùa.
Mỗi nhà một phần nhỏ. Gom rác đúng giờ, không quét rác xuống rãnh, không đổ dầu mỡ xuống cống là những việc nhỏ nhưng nhân lên hàng nghìn hộ trong lưu vực sẽ thấy rõ ở màu nước hồ.
Tháo cạn và nạo vét: hồ được làm sạch thế nào
Trong lịch sử hơn trăm năm, hồ Xuân Hương đã nhiều lần được tháo bớt nước hoặc tháo cạn để nạo vét lòng hồ, kè lại bờ và sửa đập. Khi tháo cạn, đáy hồ lộ ra lớp bùn đen dày, có cả rác lâu năm, cành cây, đồ vật rơi xuống. Máy móc được đưa xuống múc bùn chở đi nơi khác. Những đợt như vậy thường kéo dài nhiều tháng và làm thay đổi hẳn cảnh quan trung tâm trong thời gian thi công.
Với người dân và người kinh doanh quanh hồ, mỗi đợt nạo vét có hai mặt. Mặt tiêu cực là cảnh quan bị ảnh hưởng, có mùi bùn trong những ngày đầu, hoạt động thuyền đạp nước tạm ngừng, giao thông có đoạn phải điều chỉnh. Mặt tích cực là sau khi nạo vét, lòng hồ sâu hơn, nước trong hơn và tảo ít hơn trong một thời gian. Nếu sắp có kế hoạch nạo vét, các cơ sở lưu trú nên báo trước cho khách đặt phòng có hướng nhìn ra hồ.
Nạo vét chỉ giải quyết phần ngọn. Nếu lượng đất cát và chất thải đổ về hồ vẫn như cũ, sau vài năm hồ lại bồi lắng. Vì vậy các chương trình giữ hồ thường đi kèm việc kiểm soát xây dựng trên lưu vực, làm hố lắng cát ở đầu nguồn, thu gom nước thải về nhà máy xử lý và trồng lại thảm thực vật trên các sườn đồi trống.
Nước thải và đấu nối: phần ít ai thấy
Khu trung tâm Đà Lạt có mật độ nhà ở, khách sạn, nhà hàng cao, đặc biệt ở các khu phố cũ quanh chợ và các con dốc gần hồ. Nhiều công trình được xây từ lâu, khi hệ thống thu gom nước thải chưa hoàn chỉnh. Nếu đường thoát nước của một ngôi nhà vẫn đấu chung vào cống thoát nước mưa, nước thải sinh hoạt có thể theo cống chảy thẳng ra suối, ra hồ mà không qua xử lý.
Đà Lạt đã có hệ thống thu gom và nhà máy xử lý nước thải phục vụ khu trung tâm từ nhiều năm trước, và việc đấu nối các hộ vào hệ thống là chuyện được nhắc đi nhắc lại. Người sửa nhà, xây mới hoặc mở cơ sở kinh doanh ăn uống, lưu trú nên hỏi rõ tại phường hoặc đơn vị cấp thoát nước về yêu cầu đấu nối nước thải, bể tách mỡ cho bếp nhà hàng, và nơi đặt hố ga. Làm đúng từ đầu rẻ hơn nhiều so với phải đục sửa khi bị kiểm tra.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là nước rửa sàn, rửa xe, nước giặt có chất tẩy. Lượng ít thì không đáng kể, nhưng nhiều cơ sở cùng xả vào cống thoát nước mưa trong một khu sẽ tạo thành nguồn chất dinh dưỡng và hoá chất đáng kể cho hồ. Gom nước rửa có xà phòng về đường nước thải thay vì đổ ra rãnh trước cửa là thói quen tốt cho cả khu phố.
Sự sống trong hồ: cá, chim nước và thực vật ven bờ
Dù là hồ giữa phố, hồ Xuân Hương vẫn có một hệ sinh thái nhỏ. Trong hồ có các loài cá nước ngọt quen thuộc, một phần do được thả vào qua các thời kỳ. Ven bờ có cỏ, lau sậy và cây thuỷ sinh ở những đoạn kè chưa bê tông hoá hoàn toàn. Sáng sớm, nhất là những ngày yên gió, có thể thấy chim nước kiếm ăn ở mép hồ và chim sẻ, chim chào mào bay qua lại giữa những hàng thông ven bờ.
Hệ sinh thái này nhạy với chất lượng nước. Khi tảo nở dày và ôxy trong nước giảm, cá là sinh vật chịu ảnh hưởng đầu tiên. Những đợt cá chết nổi trắng mặt hồ từng xảy ra ở nhiều hồ đô thị trên cả nước, và thường là dấu hiệu nước đã vượt ngưỡng chịu đựng. Giữ cho hồ có dải thực vật ven bờ giúp lọc bớt một phần chất bẩn trước khi vào hồ và tạo chỗ trú cho các sinh vật nhỏ.
Người dân và du khách có thể góp phần bằng cách không thả cá, rùa hay vật nuôi lạ xuống hồ, không bẻ cây, nhổ cỏ ven bờ, không cho cá ăn bằng bánh mì hay thức ăn thừa. Những việc tưởng là tử tế với con vật lại có thể làm nước bẩn thêm và mang loài lạ vào cạnh tranh với loài sẵn có.
Người sống và kinh doanh quanh hồ có thể làm gì
Không ai một mình làm sạch được hồ, nhưng mỗi hộ trong lưu vực có thể góp phần theo những bước sau:
- Kiểm tra nhà mình: đường thoát nước thải nhà vệ sinh, nhà bếp có đấu vào hệ thống thu gom nước thải không, hay đang chảy chung vào cống thoát nước mưa.
- Với nhà hàng, quán ăn: lắp và vệ sinh định kỳ bể tách mỡ; không đổ dầu ăn thừa xuống cống, gom lại giao cho đơn vị thu mua hoặc thu gom.
- Khi xây dựng, sửa nhà: che chắn bãi vật liệu, không để đất cát tràn ra đường; làm rào lắng tạm khi đào móng trên sườn dốc, nhất là mùa mưa.
- Bỏ rác đúng giờ, đúng nơi; không quét rác, lá xuống rãnh thoát nước trước nhà.
- Giữ lại cây xanh và thảm cỏ trong khuôn viên; khi lát sân, ưu tiên vật liệu có khe thấm nước nếu quy định cho phép.
- Khi thấy dấu hiệu bất thường ở hồ như cá chết, váng dầu, cống xả nước đen, báo cho phường kèm thời gian và vị trí cụ thể để được chuyển xử lý.
Các bước trên không tốn kém nhiều nhưng cần duy trì. Nhiều cơ sở lưu trú quanh hồ còn dùng chính việc này làm điểm cộng khi giới thiệu với khách: một khách sạn biết giữ hồ sạch là nơi khách yên tâm hơn khi chọn ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ Xuân Hương có bị ô nhiễm nặng không?
Mức độ thay đổi theo mùa và theo từng giai đoạn. Có lúc hồ trong và sạch sau nạo vét, có lúc nổi tảo vào mùa khô hoặc đục sau mưa lớn. Muốn biết hiện trạng chính xác, nên xem kết quả quan trắc môi trường do cơ quan chuyên môn của tỉnh Lâm Đồng công bố, không nên dựa vào cảm nhận một lần.
Vì sao mùa mưa nước hồ đục còn mùa khô lại xanh?
Mùa mưa, nước chảy tràn từ phố và sườn đồi mang đất cát vào hồ nên nước đục màu nâu. Mùa khô, nắng mạnh làm nước nông ấm lên, nếu có nhiều chất dinh dưỡng thì tảo phát triển và nước chuyển màu xanh lục, có khi thành váng ở góc nước tù.
Bao lâu thì hồ Xuân Hương được nạo vét một lần?
Không có chu kỳ cố định công bố rộng rãi. Hồ được nạo vét theo các dự án khi lòng hồ bồi lắng nhiều hoặc cần sửa đập, kè bờ. Mỗi đợt thường kéo dài nhiều tháng và được chính quyền thông báo trước để người dân, cơ sở kinh doanh quanh hồ chuẩn bị.
Có nên cho cá ăn ở hồ Xuân Hương không?
Không nên. Thức ăn thừa chìm xuống đáy và phân huỷ, làm tăng chất dinh dưỡng trong nước, góp phần gây nở tảo. Thả cá hay động vật lạ xuống hồ cũng có thể làm xáo trộn hệ sinh thái. Nên tuân theo biển báo và quy định quản lý hồ tại chỗ.
Mở nhà hàng gần hồ cần lưu ý gì về nước thải?
Cần hỏi rõ yêu cầu đấu nối nước thải vào hệ thống thu gom của khu trung tâm, lắp bể tách mỡ cho bếp và vệ sinh định kỳ, không xả dầu mỡ hay nước rửa có hoá chất ra cống thoát nước mưa. Quy định cụ thể nên hỏi tại phường và đơn vị cấp thoát nước.
Thấy cá chết hoặc cống xả nước đen ra hồ thì báo ở đâu?
Có thể báo cho Uỷ ban nhân dân phường nơi xảy ra sự việc để được chuyển tới đơn vị quản lý hồ và cơ quan môi trường. Nên ghi lại thời gian, vị trí, chụp ảnh nếu được. Thông tin cụ thể giúp việc kiểm tra nhanh và đúng chỗ hơn.