Đồi Cù là dải đồi cỏ lượn sóng nằm ở phía bắc hồ Xuân Hương, giữa khu trung tâm Đà Lạt, phần lớn được dùng làm sân golf từ thời Pháp đến nay. Cái tên "đồi Cù" xuất phát từ cách người Việt xưa gọi môn golf là "đánh cù", vì thấy giống trò chơi dân gian đánh quả cù bằng gậy. Nhìn từ đường Trần Quốc Toản bên kia hồ, đồi Cù là mảng xanh lớn nhất của trung tâm, với những triền cỏ thoai thoải và các cụm thông cao đứng rải rác.
Với người Đà Lạt, đồi Cù gần như là phông nền quen thuộc của mọi buổi đi bộ quanh hồ. Với người mới đến, đây là nơi dễ hiểu nhất về địa hình "đồi thấp lượn sóng" đặc trưng của cao nguyên Lâm Viên. Bài này nói về đồi Cù như một cảnh quan: tên gọi, địa hình, thảm cỏ và rừng thông, sự thay đổi theo mùa, và những điều người sống quanh đây nên biết. Ranh giới hành chính quanh bờ bắc hồ khá phức tạp, nên bài không gán đồi Cù vào một phường cụ thể.
Tên gọi: từ trò đánh cù đến đồi Cù
Trong trò chơi dân gian của người Việt có trò đánh cù: người chơi dùng gậy đánh một quả cầu nhỏ làm bằng gỗ hoặc mây về phía đích. Khi người Pháp đưa môn golf vào Đà Lạt và cho làm sân trên dải đồi cỏ bên hồ, người Việt nhìn thấy cảnh người chơi cầm gậy đánh quả bóng nhỏ trên cỏ, liên tưởng ngay tới trò đánh cù. Từ đó, môn golf được gọi nôm na là đánh cù, và dải đồi nơi có sân được gọi là đồi Cù.
Cách gọi này là một ví dụ thú vị về việc người Việt "Việt hoá" những thứ mới bằng hình ảnh quen thuộc. Thay vì phiên âm tên tiếng nước ngoài, người ta tìm một trò chơi giống nhất trong ký ức của mình để đặt tên. Đến nay, nhiều người trẻ ở Đà Lạt dùng chữ đồi Cù mà không biết tới trò đánh cù, nhưng cái tên vẫn giữ nguyên.
Ngoài cái tên dân gian, khu vực này trong các tài liệu thời Pháp được ghi là sân golf của thành phố nghỉ dưỡng. Các nguồn thường nói sân golf ở đây có từ khoảng những năm 1920, sau đó được mở rộng, bỏ hoang trong một thời gian và làm lại theo tiêu chuẩn mới vào những năm 1990. Năm cụ thể của từng giai đoạn có chênh lệch giữa các nguồn, nên chỉ nên hiểu là sân golf đã gắn với đồi Cù gần trọn một thế kỷ.
Địa hình đồi thấp lượn sóng
Đồi Cù là một mẫu điển hình của địa hình trung tâm Đà Lạt: các quả đồi thấp nối nhau, sườn thoải, đỉnh tròn, giữa các đồi là những lòng chảo nông. Độ chênh giữa đỉnh đồi và mặt hồ không lớn, nhưng đủ để tạo ra những đường cong mềm mại khi nhìn từ xa. Đây là dạng địa hình hình thành qua thời gian dài phong hoá trên nền đá của cao nguyên, khác với những dãy núi dốc đứng ở các vùng xung quanh.
Chính vì địa hình thoải, dải đồi này được chọn làm sân golf: mặt cỏ trải dài, có độ dốc vừa phải, có chỗ trũng giữ nước tự nhiên. Khi thiết kế sân, người ta giữ phần lớn dáng đồi tự nhiên, chỉ san sửa một số chỗ, nên nhìn từ ngoài vào, đồi Cù vẫn mang dáng một vùng đồi cỏ hơn là một công trình thể thao.
Từ những điểm cao trên đồi Cù, có thể nhìn bao quát hồ Xuân Hương phía nam, các dãy phố trung tâm phía tây, và những dải đồi thông xa hơn ở phía bắc và đông. Vào những ngày trời trong của mùa khô, có lúc thấy được dáng núi Lang Biang ở phía bắc. Những điểm nhìn này phần lớn nằm trong khu vực sân golf có quản lý, người ngoài muốn vào cần tuân theo quy định của đơn vị khai thác.
Thảm cỏ và rừng thông trên đồi
Cỏ được chăm quanh năm. Mặt cỏ đồi Cù được cắt tỉa và tưới thường xuyên, giữ màu xanh cả vào mùa khô khi các đồi cỏ tự nhiên quanh Đà Lạt đã ngả vàng. Đây là lý do đồi Cù luôn là mảng xanh đậm nhất khi nhìn từ trên cao xuống trung tâm.
Thông ba lá đứng rải rác. Trên đồi có các cụm thông ba lá cao, loài thông phổ biến nhất của vùng cao nguyên Lâm Viên. Những cây thông già với thân thẳng, tán ở trên cao tạo đường nét đặc trưng cho đồi Cù, nhất là khi in bóng lên nền trời lúc hoàng hôn.
Một mảng xanh giữ đất và nước. Thảm cỏ dày và rễ thông giúp giữ đất trên sườn đồi, làm chậm dòng nước mưa trước khi chảy xuống hồ. So với các sườn đồi bị bê tông hoá, đồi Cù đóng góp ít bùn đất cho hồ hơn nhiều.
Chỗ trú của chim chóc. Các cụm thông và bụi cây ven sân là nơi trú của nhiều loài chim nhỏ. Sáng sớm, người đi bộ trên đường quanh hồ phía đồi Cù dễ nghe tiếng chim hơn những đoạn đường đông xe.
Mảng xanh làm mát trung tâm. Giữa khu phố ngày càng đông nhà, một vùng cỏ và thông rộng giúp không khí quanh hồ mát hơn, gió thổi thoáng hơn. Người Đà Lạt lâu năm hay nói giữ được đồi Cù là giữ được một lá phổi của trung tâm.
Đồi Cù qua các mùa trong năm
Đồi Cù đẹp quanh năm nhưng mỗi mùa có một vẻ khác. Bảng dưới gợi ý những gì bạn có thể thấy, theo nhịp mùa thường gặp ở Đà Lạt; thời điểm cụ thể xê dịch theo từng năm:
| Thời gian | Thời tiết thường gặp | Cảnh đồi Cù |
|---|---|---|
| Cuối năm đến Tết | Mùa khô bắt đầu, sáng lạnh, trời trong | Cỏ xanh, sương sớm đọng trên cỏ, mai anh đào nở ở các tuyến đường quanh hồ |
| Giữa mùa khô | Nắng nhiều, ít mưa, gió | Nắng chiều vàng trên triền cỏ, bóng thông dài, tầm nhìn xa tốt |
| Đầu mùa mưa | Mưa chiều xen nắng sáng | Cỏ xanh mướt hơn, có những buổi chiều mây thấp sà xuống đồi |
| Giữa mùa mưa | Mưa nhiều, độ ẩm cao | Sương mù dày buổi sáng, đồi cỏ ẩn hiện sau màn sương |
| Cuối mùa mưa | Mưa thưa dần, trời se lạnh | Dã quỳ vàng nở ở các triền đồi quanh trung tâm, đồi Cù chuyển sang không khí mùa khô |
Nếu chỉ có một buổi để ngắm đồi Cù, nhiều người Đà Lạt chọn buổi chiều muộn của mùa khô: nắng xiên làm nổi rõ từng đường cong của đồi và bóng từng cây thông, đứng ở bờ nam hồ nhìn sang là đủ.
Đồi Cù trong nhịp sống hằng ngày của trung tâm
Với cư dân khu trung tâm, đồi Cù không phải điểm đến mà là một phần của nhịp sống. Sáng sớm, những người tập thể dục đi bộ quanh hồ thường chọn chiều đi để đoạn giáp đồi Cù rơi vào lúc mặt trời vừa lên, khi sương còn bảng lảng trên cỏ. Chiều tối, đoạn đường này vắng xe hơn, nhiều gia đình đưa con đi dạo, người lớn tuổi ngồi trên ghế đá ven hồ nhìn sang triền đồi.
Đồi Cù cũng là mốc thời tiết của người địa phương. Nhìn lên đỉnh đồi, nếu mây thấp đã sà xuống phủ các ngọn thông vào buổi chiều, nhiều khả năng sắp mưa. Nếu buổi sáng sương tan sớm, đồi hiện rõ từng cụm cây, ngày đó thường nắng ráo. Những kinh nghiệm nhỏ như vậy giúp người bán hàng rong, người chạy xe ôm hay người dọn hàng ở chợ tính toán việc trong ngày.
Với trẻ em lớn lên ở trung tâm Đà Lạt, đồi Cù là hình ảnh tuổi thơ: những buổi đạp xe quanh hồ, những lần nhìn qua hàng rào thấy cỏ xanh mướt trải dài. Đó là lý do mà ngay cả khi không bao giờ chơi golf, người Đà Lạt vẫn coi đồi Cù là của mình, và luôn lên tiếng khi thấy khoảng xanh ấy bị đe doạ.
Ngắm đồi Cù từ đâu cho đúng cách
Phần lớn diện tích đồi Cù là sân golf có quản lý, không phải công viên mở cho mọi người tự do đi lại. Người không chơi golf thường ngắm đồi Cù từ bên ngoài: từ con đường chạy quanh hồ, từ bờ nam hồ trên đường Trần Quốc Toản nhìn sang, hoặc từ các khu phố trên đồi cao hơn. Những điểm nhìn này đủ để thấy toàn cảnh đồi cỏ và rừng thông mà không cần vào sân.
Đi bộ trên lối đi quanh hồ đoạn giáp đồi Cù, bạn đi ngay sát mép cỏ, nghe tiếng gió qua thông và có thể thấy những người chơi golf ở xa. Đây là đoạn yên tĩnh hơn so với đoạn hồ phía chợ. Không nên trèo rào hay tự ý vào sân để chụp ảnh, vừa vì quy định, vừa vì có thể gặp bóng golf bay, rất nguy hiểm.
Người chụp ảnh thường chọn sáng sớm khi sương còn đọng trên cỏ hoặc chiều muộn khi nắng xiên. Máy bay không người lái quanh khu trung tâm có thể chịu các quy định hạn chế; nên tìm hiểu trước và xin phép khi cần, tránh bay sát khu vực đông người hay khu có quản lý riêng.
Đồi Cù trước sức ép phát triển
Trong nhiều năm, mỗi khi có thông tin về dự án hay điều chỉnh quy hoạch ở khu vực quanh hồ Xuân Hương, người Đà Lạt lại quan tâm tới số phận của đồi Cù. Lý do dễ hiểu: đồi Cù là một trong số ít khoảng xanh lớn còn lại ở giữa trung tâm, và là một phần không tách rời của cảnh quan hồ mà nhiều thế hệ đã quen. Mất đồi Cù, hồ Xuân Hương sẽ mất đi phông nền xanh ở bờ bắc.
Các nguyên tắc quy hoạch khu trung tâm Đà Lạt thường nhấn mạnh việc giữ khoảng xanh, giữ tầm nhìn ra hồ và hạn chế chiều cao công trình quanh hồ. Người dân có thể theo dõi các thông tin quy hoạch được công bố công khai, góp ý trong các đợt lấy ý kiến cộng đồng. Đó là cách hợp lệ và hiệu quả nhất để tiếng nói của người sống quanh hồ được lắng nghe.
Với người kinh doanh lưu trú, ẩm thực quanh khu vực, cảnh quan đồi Cù là tài sản vô hình. Một phòng có cửa sổ nhìn ra đồi cỏ và rừng thông có giá trị khác hẳn phòng nhìn vào tường nhà bên. Giữ cho khu vực quanh mình sạch, không lấn chiếm vỉa hè, không xây cơi nới chắn tầm nhìn là cách mỗi cơ sở góp phần giữ giá trị chung đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là đồi Cù?
Người Việt xưa thấy môn golf do người Pháp đưa vào giống trò chơi dân gian đánh cù, dùng gậy đánh quả cầu nhỏ, nên gọi golf là đánh cù. Dải đồi cỏ bên hồ Xuân Hương nơi có sân golf từ đó được gọi là đồi Cù, tên dùng tới ngày nay.
Đồi Cù nằm ở đâu?
Đồi Cù nằm ở phía bắc hồ Xuân Hương, giữa khu trung tâm Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Từ đường Trần Quốc Toản ở bờ nam hồ nhìn sang là thấy dải đồi cỏ và rừng thông. Ranh giới phường quanh bờ bắc hồ nên đối chiếu theo giấy tờ địa chỉ mới.
Có được vào đồi Cù đi dạo, chụp ảnh không?
Phần lớn đồi Cù là sân golf có quản lý, không phải công viên mở. Muốn vào cần theo quy định của đơn vị khai thác. Người không chơi golf thường ngắm và chụp từ lối đi quanh hồ hoặc bờ nam hồ, vừa đủ cảnh vừa an toàn với bóng golf.
Đồi Cù đẹp nhất vào lúc nào?
Nhiều người thích buổi chiều muộn mùa khô, khi nắng xiên làm nổi đường cong của đồi và bóng thông. Sáng sớm mùa mưa có sương mù phủ đồi cũng đẹp theo kiểu khác. Cuối năm, dã quỳ và mai anh đào quanh trung tâm làm cảnh thêm màu.
Sân golf đồi Cù có từ bao giờ?
Các nguồn thường cho biết sân golf ở đồi Cù có từ khoảng những năm 1920 thời Pháp, sau đó được mở rộng, có thời gian bị bỏ hoang và được làm lại theo tiêu chuẩn mới vào khoảng những năm 1990. Năm cụ thể có chênh lệch giữa các tài liệu.
Đồi Cù có ý nghĩa gì với môi trường trung tâm Đà Lạt?
Đồi Cù là một trong những khoảng xanh lớn nhất giữa trung tâm. Thảm cỏ và rừng thông giữ đất, làm chậm nước mưa trước khi xuống hồ, làm mát không khí và là chỗ trú của chim chóc. Vì vậy người Đà Lạt luôn quan tâm khi có thông tin quy hoạch liên quan.