Trung tâm Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên, ở độ cao khoảng một nghìn rưỡi mét, với địa hình là chuỗi đồi thấp sườn thoải xen những thung lũng hẹp và lòng chảo, nơi có suối và hồ. Nhà cửa, đường sá phải bám theo sườn đồi, nên phố Đà Lạt có rất nhiều dốc, nhà xây bậc thang, và taluy cắt vào sườn đồi ở khắp nơi.
Địa hình này tạo nên vẻ đẹp riêng của Đà Lạt, nhưng cũng đi kèm rủi ro, nhất là trong mùa mưa: sạt lở taluy, lún nứt nhà trên sườn dốc, nước chảy xiết trên đường dốc và ngập cục bộ ở chân dốc. Bài này giải thích địa hình và đất ở trung tâm, vì sao mùa mưa dễ sạt lở, và những điều người sống, thuê nhà, xây nhà hay kinh doanh ở khu vực này nên biết để an toàn hơn.
Cao nguyên Lâm Viên và vị trí của trung tâm
Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên, còn gọi là cao nguyên Lang Biang, một vùng đất cao ở phía nam Tây Nguyên. Phía bắc là khối núi Lang Biang cao hơn hai nghìn mét, phía nam và đông là các dãy núi chạy xuống vùng thấp, nối với các con đèo dẫn xuống đồng bằng và duyên hải. Trung tâm Đà Lạt cũ, nay phần lớn là phường Xuân Hương-Đà Lạt, nằm ở phần lòng chảo tương đối thấp và thoải của cao nguyên.
Trong phạm vi trung tâm, chênh lệch độ cao giữa đỉnh các quả đồi và đáy thung lũng chỉ vài chục mét, nhưng do các đồi nối nhau liên tục nên đi đâu cũng gặp dốc. Hồ Xuân Hương nằm ở một trong những chỗ thấp nhất của khu trung tâm, xung quanh là các đồi với nhà cửa, biệt thự, trường học. Khu chợ và khu Hoà Bình nằm trên phần đất cao hơn ở phía tây hồ, nối với hồ bằng những con dốc.
Địa hình lòng chảo giải thích nhiều hiện tượng đã nói ở các bài khác của chuyên mục: vì sao sương mù đọng ở hồ và thung lũng, vì sao nước mưa dồn về các khu thấp gây ngập cục bộ, vì sao hồ Xuân Hương bị bồi lắng. Hiểu địa hình là hiểu được cách nước, không khí và đất di chuyển trong khu trung tâm.
Phía nam trung tâm, địa hình dốc dần lên rồi đổ xuống các thung lũng sâu hơn quanh hồ Tuyền Lâm và đèo Prenn. Ở đây sườn đồi dài và dốc hơn khu quanh hồ Xuân Hương, rừng thông còn dày, nên vừa là vùng giữ nước quan trọng vừa là nơi cần thận trọng nhất khi mở đường hay xây công trình.
Đất ở trung tâm Đà Lạt
Phần lớn đất ở khu vực Đà Lạt là đất feralit màu đỏ vàng, hình thành do quá trình phong hoá lâu dài trên nền đá mẹ như đá granit và đá phiến. Lớp đất phong hoá có thể khá dày, nhưng tính chất không đồng đều: có chỗ chắc, có chỗ tơi xốp, có chỗ lẫn nhiều đá. Khi khô, đất tương đối cứng; khi ngấm no nước, đất trở nên nặng và giảm khả năng bám dính, dễ trượt.
Đất ở Đà Lạt không phải đất đỏ bazan màu mỡ như ở một số vùng khác của tỉnh Lâm Đồng mới. Nông dân trồng rau, hoa quanh Đà Lạt phải bón phân, cải tạo đất nhiều. Với xây dựng, điều quan trọng là đất trên sườn dốc nhạy cảm với nước: một sườn đồi đứng vững suốt mùa khô có thể sạt sau vài ngày mưa dầm liên tục.
Người định xây nhà nên khảo sát địa chất trước khi thiết kế móng, nhất là với công trình trên sườn dốc hoặc có tầng hầm. Chi phí khảo sát nhỏ so với rủi ro lún nứt, sạt lở về sau. Kỹ sư địa phương có kinh nghiệm với đất Đà Lạt thường biết rõ những khu nào cần gia cố kỹ, những khu từng có hiện tượng trượt đất.
Vì sao mùa mưa dễ sạt lở
Đất ngấm no nước. Sau nhiều ngày mưa, đất trên sườn dốc ngấm đầy nước, nặng thêm và mất độ bám. Lớp đất phía trên có thể trượt trên lớp đất hoặc đá phía dưới, nhất là ở những nơi sườn dốc bị cắt.
Taluy cắt thẳng đứng. Để có mặt bằng xây nhà hay làm đường, người ta thường đào cắt vào sườn đồi, tạo thành taluy dốc đứng. Nếu không được gia cố bằng tường chắn đúng kỹ thuật và có hệ thống thoát nước, taluy là chỗ dễ sạt nhất trong mùa mưa.
Mất lớp phủ thực vật. Rễ cây và thảm cỏ giữ đất trên sườn đồi. Khi sườn đồi bị phát quang, chặt thông để xây dựng, đất mất lớp bảo vệ, nước mưa chảy tràn mạnh và xói mòn nhanh.
Nước thoát không đúng chỗ. Nước mưa từ mái nhà, sân bê tông, nhà kính đổ thẳng xuống sườn dốc hoặc ngấm vào chân taluy làm đất yếu đi. Nhiều vụ sạt có nguyên nhân từ hệ thống thoát nước kém của chính các công trình phía trên.
Tải trọng công trình. Nhà xây nhiều tầng trên mép sườn dốc tạo thêm tải trọng lên đất. Kết hợp với đất ngấm nước, nguy cơ trượt tăng lên.
Những bài học từ các vụ sạt lở ở nội thị
Trong những năm gần đây, Đà Lạt đã chứng kiến một số vụ sạt lở taluy nghiêm trọng ngay trong khu vực nội thị, có vụ xảy ra tại công trình đang thi công và gây thương vong cho người lao động. Những vụ việc này được báo chí đưa tin rộng rãi và khiến chính quyền tăng cường kiểm tra các công trình đào cắt taluy, đặc biệt trong mùa mưa.
Điểm chung của nhiều vụ sạt lở là kết hợp giữa mưa lớn kéo dài, taluy cao bị cắt dốc và việc gia cố, thoát nước chưa đúng kỹ thuật. Có nơi công trình xây dựng ở phía trên, nhà dân ở phía dưới, khi taluy sạt thì cả hai cùng chịu thiệt. Đây là lý do vì sao mỗi khi có dự án đào cắt sườn đồi trong khu dân cư, người dân xung quanh rất quan tâm.
Bài học cho người dân là không chủ quan với những dấu hiệu bất thường: vết nứt mới trên tường, trên nền nhà hay trên mặt đất phía trên taluy; cây nghiêng dần; nước rỉ ra từ chân taluy; tiếng đất đá rơi lạo xạo. Khi thấy những dấu hiệu đó, nhất là trong những ngày mưa dầm, nên báo ngay cho phường và cân nhắc rời khỏi khu vực nguy hiểm cho đến khi được kiểm tra.
Sống và xây nhà trên dốc an toàn hơn
Phần lớn nhà ở trung tâm Đà Lạt nằm trên hoặc gần sườn dốc. Những bước sau giúp giảm rủi ro, dù bạn đang thuê, mua hay chuẩn bị xây nhà:
- Trước khi mua hay thuê, quan sát kỹ khu vực: phía trên và phía dưới nhà có taluy cao không, có tường chắn không, tường chắn có nứt không; hỏi hàng xóm lâu năm về lịch sử sạt lở, ngập nước.
- Khi xây mới hay sửa lớn, thuê đơn vị khảo sát địa chất và thiết kế có kinh nghiệm với đất dốc; xin phép xây dựng đầy đủ, không tự ý đào cắt taluy.
- Thiết kế hệ thống thoát nước mưa đưa nước xuống cống chung, không để nước mái, nước sân đổ thẳng xuống sườn dốc hay ngấm vào chân tường chắn.
- Giữ lại cây xanh và thảm cỏ trên phần đất dốc của mình; trồng thêm cỏ trên các mặt đất trống để giảm xói mòn.
- Trước mùa mưa, kiểm tra mái nhà, máng xối, rãnh thoát nước, khơi thông những chỗ bị tắc lá thông, rác.
- Trong những ngày mưa dầm, theo dõi các dấu hiệu bất thường quanh nhà; nếu thấy nứt mới, nước rỉ chân taluy, báo phường và di chuyển người già, trẻ em tới nơi an toàn.
Những bước trên không thay thế được đánh giá chuyên môn, nhưng giúp phát hiện sớm vấn đề. Với các công trình lớn, chủ đầu tư phải tuân theo quy chuẩn xây dựng và chịu sự kiểm tra của cơ quan quản lý.
Địa hình làm nên dáng phố Đà Lạt
Nếu trung tâm Đà Lạt nằm trên một mặt bằng phẳng, thành phố sẽ không có những góc nhìn đã làm nên tên tuổi của nó. Chính địa hình đồi thấp lượn sóng tạo ra những lớp cảnh chồng lên nhau: mặt hồ ở dưới, mái nhà và hàng thông trên sườn, đồi xa hơn ở phía sau, trời và mây trên cùng. Đứng ở bất kỳ điểm cao nào quanh hồ Xuân Hương, bạn đều thấy được vài lớp cảnh như vậy.
Những người quy hoạch Đà Lạt thời đầu đã tận dụng địa hình này: biệt thự đặt trên sườn đồi, quay mặt về hồ hoặc thung lũng, đường đi uốn theo đường đồng mức, khoảng xanh giữ lại ở đỉnh đồi và lòng chảo. Nhiều khu biệt thự cũ đến nay vẫn giữ được cấu trúc ấy, là một phần của di sản kiến trúc mà chuyên mục khác của trang nói kỹ hơn.
Khi những công trình mới cao tầng mọc lên trên đỉnh đồi hay chen vào sườn dốc, các lớp cảnh bị che lấp, đường viền tự nhiên của đồi bị phá vỡ. Đây là lý do các quy định quản lý xây dựng ở trung tâm Đà Lạt thường đặt ra giới hạn chiều cao và mật độ, đặc biệt ở các khu vực có tầm nhìn ra hồ. Giữ địa hình cũng là giữ dáng phố.
Đường dốc, nhà kính và nước chảy xiết
Đường phố trung tâm Đà Lạt nhiều dốc, có những con dốc ngắn nhưng rất đứng quanh khu chợ và các khu phố cũ. Khi mưa lớn, nước trên mặt đường dốc chảy thành dòng xiết, cuốn theo đất cát, lá thông, có khi đủ mạnh để làm ngã xe máy. Người đi xe máy nên giảm tốc khi xuống dốc trong mưa, phanh đều tay, tránh phanh gấp, và không cố băng qua những đoạn nước chảy mạnh.
Nhà kính trồng rau, hoa phủ nhiều thung lũng và sườn đồi quanh Đà Lạt. Mái nhà kính không thấm nước, nên khi mưa, toàn bộ lượng nước trên diện tích lớn đổ xuống cùng lúc, dồn về các khe suối và đường phố phía dưới. Nhiều ý kiến chuyên môn cho rằng mật độ nhà kính dày đặc là một trong những nguyên nhân làm tăng ngập cục bộ và xói lở ở Đà Lạt.
Chính quyền địa phương đã có những chủ trương hạn chế nhà kính trong khu vực nội thị và yêu cầu các khu nhà kính có hệ thống thu gom, điều tiết nước mưa. Với người dân trong khu trung tâm, điều cần làm là theo dõi cảnh báo mưa lớn, chuẩn bị cho những đợt nước dâng nhanh ở các khu thấp, và góp ý khi thấy các công trình phía trên đổ nước không đúng chỗ xuống khu dân cư.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm Đà Lạt cao bao nhiêu mét so với mực nước biển?
Trung tâm Đà Lạt nằm ở độ cao khoảng một nghìn rưỡi mét so với mực nước biển, trên cao nguyên Lâm Viên. Độ cao cụ thể thay đổi theo từng quả đồi và thung lũng; đỉnh đồi và đáy thung lũng trong khu trung tâm chênh nhau vài chục mét.
Vì sao Đà Lạt hay bị sạt lở vào mùa mưa?
Đất trên sườn dốc ngấm no nước sau nhiều ngày mưa sẽ nặng thêm và mất độ bám. Kết hợp với taluy bị cắt dốc đứng để xây dựng, lớp phủ thực vật bị mất và nước thoát không đúng chỗ, sườn đồi dễ trượt, nhất là vào cuối mùa mưa.
Dấu hiệu nào cho thấy nguy cơ sạt lở quanh nhà?
Vết nứt mới trên tường, nền nhà hoặc mặt đất phía trên taluy; cây nghiêng dần; nước đục rỉ ra từ chân taluy; tiếng đất đá rơi; cửa bỗng khó đóng mở. Khi thấy các dấu hiệu này, nhất là ngày mưa dầm, nên báo phường và đưa người tới nơi an toàn.
Xây nhà trên đất dốc ở Đà Lạt cần lưu ý gì?
Cần khảo sát địa chất trước khi thiết kế, xin phép xây dựng đầy đủ, gia cố taluy bằng tường chắn đúng kỹ thuật, làm hệ thống thoát nước đưa nước xuống cống chung, và giữ cây xanh trên phần đất dốc. Nên thuê đơn vị có kinh nghiệm với đất Đà Lạt.
Đất ở Đà Lạt có phải đất đỏ bazan không?
Phần lớn đất ở khu vực Đà Lạt là đất feralit đỏ vàng hình thành trên đá granit và đá phiến, không phải đất đỏ bazan như một số vùng khác của tỉnh. Loại đất này nhạy cảm với nước, khi ngấm no dễ trượt trên sườn dốc.
Nhà kính có liên quan gì tới ngập ở Đà Lạt?
Mái nhà kính không thấm nước, nên khi mưa lớn, nước trên diện tích rộng đổ xuống cùng lúc, dồn về khe suối và đường phố phía dưới. Nhiều ý kiến chuyên môn xem mật độ nhà kính dày là một nguyên nhân làm tăng ngập cục bộ và xói lở.