Đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt và cái tên ga Đà Lạt: lịch sử một tuyến tàu

Tuyến đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt dài khoảng 84 km, nối ga Tháp Chàm trên tuyến Bắc – Nam với Đà Lạt, được xây dựng kéo dài nhiều chục năm từ đầu thế kỷ XX và lên tới Đà Lạt năm 1932. Vì phải vượt độ cao hơn một nghìn mét qua vùng đèo dốc, tuyến có những đoạn dùng ray răng cưa để đầu máy bám ray leo dốc, điều hiếm thấy ở Việt Nam. Tuyến ngừng khai thác trong thời chiến; ngày nay chỉ còn đoạn ngắn Đà Lạt – Trại Mát chạy tàu du lịch, xuất phát từ ga Đà Lạt trong địa bàn phường Xuân Hương-Đà Lạt.

Câu chuyện tuyến đường sắt này nằm trong mục lịch sử vì nó gắn chặt với sự hình thành Đà Lạt: chính con tàu đã đưa vật liệu, người và hàng hoá lên cao nguyên, làm cho đô thị lớn nhanh trong thập niên 1930. Kiến trúc nhà ga được viết riêng ở mục kiến trúc và di sản; ở đây tập trung vào tuyến tàu và những cái tên gắn với nó.

Vì sao cần một tuyến đường sắt lên cao nguyên

Trong những năm đầu xây dựng Đà Lạt, mọi thứ phải chở lên cao nguyên bằng đường bộ: ngựa thồ, xe bò, rồi ô tô khi đường được mở rộng. Chi phí vận chuyển cao làm mọi công trình đắt đỏ, và đường bộ thời ấy hay sạt lở vào mùa mưa. Một tuyến đường sắt được coi là lời giải cho cả hai vấn đề: chở được khối lượng lớn, giá rẻ hơn và ổn định hơn.

Hướng tuyến được chọn đi từ Tháp Chàm, gần Phan Rang, nơi tuyến đường sắt xuyên Đông Dương chạy qua, ngược lên phía tây theo thung lũng, vượt vùng đèo Sông Pha để lên cao nguyên Đơn Dương rồi về Đà Lạt. Đây là hướng có độ dốc tổng thể chấp nhận được, nhưng vẫn có những đoạn quá dốc với đường ray thông thường.

Ngoài mục đích chở hàng và người, tuyến đường sắt còn có ý nghĩa chiến lược với chính quyền thuộc địa: nối khu nghỉ dưỡng trên cao với mạng lưới giao thông chính, giúp Đà Lạt trở thành một điểm đến dễ tiếp cận cho người châu Âu ở khắp Đông Dương.

Ray răng cưa: cách tàu leo dốc

Đường sắt thông thường dựa vào ma sát giữa bánh xe thép và ray thép. Khi độ dốc vượt một ngưỡng nhất định, bánh xe sẽ trượt, đầu máy không kéo nổi đoàn tàu. Giải pháp kỹ thuật là đặt thêm một thanh ray có răng ở giữa hai ray chính; đầu máy có bánh răng ăn khớp vào thanh này, nhờ đó leo được những đoạn dốc mà tàu thường không lên nổi, đồng thời hãm an toàn khi xuống dốc.

Trên tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt, các đoạn răng cưa nằm ở vùng đèo dốc nhất, xen giữa các đoạn ray thường. Khi vào đoạn răng cưa, tàu chạy chậm hẳn lại, tiếng máy nặng nề, hành khách có thể cảm nhận rõ sức kéo của đầu máy. Các đầu máy hơi nước răng cưa của tuyến thường được kể là có nguồn gốc từ Thụy Sĩ, quê hương của kỹ thuật đường sắt núi.

Kỹ thuật đường sắt răng cưa có mặt ở một số tuyến núi nổi tiếng trên thế giới, nhất là ở Thụy Sĩ. Ở Việt Nam, tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt thường được nhắc là tuyến răng cưa duy nhất từng khai thác thương mại. Điều này làm cho tuyến trở thành một di sản kỹ thuật đặc biệt, dù phần lớn đường ray nay không còn.

Mấy chục năm xây dựng và năm 1932

Việc xây dựng bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ XX ở đầu Tháp Chàm và tiến dần lên phía tây theo từng chặng. Những đoạn đồng bằng và chân núi xong trước; vùng đèo dốc nhất đòi hỏi nhiều thời gian và công sức hơn, với cầu, hầm và các đoạn răng cưa. Công việc nhiều lần chậm lại vì thiếu kinh phí, vì chiến tranh thế giới thứ nhất và vì địa hình khó.

Năm 1932, tuyến lên tới Đà Lạt. Đây là mốc có ý nghĩa lớn với đô thị: lần đầu tiên Đà Lạt được nối với mạng đường sắt chính, hành khách từ Sài Gòn hay Nha Trang có thể đi tàu lên tận cao nguyên. Nhà ga Đà Lạt hiện nay được hoàn thành vài năm sau đó, vào cuối thập niên 1930, ở phía đông hồ Xuân Hương, trên con đường nay mang tên Quang Trung.

Sức lao động xây dựng tuyến chủ yếu là của người Việt và người bản địa, làm việc trong điều kiện khắc nghiệt ở vùng rừng núi, nhiều người mắc bệnh. Phần lịch sử này ít được ghi chép chi tiết, nhưng là một phần không thể tách rời của con đường sắt.

Một số ga và địa danh dọc tuyến

Tuyến có nhiều ga và trạm dọc đường. Bảng dưới chỉ nêu một số địa danh hay được nhắc, theo thứ tự từ dưới lên; tên và vị trí ga cụ thể có thể khác nhau giữa các tài liệu.

Đoạn Đà Lạt – Trại Mát là phần duy nhất còn chạy tàu thường xuyên, phục vụ du lịch.

Nhìn trên bảng, có thể thấy tuyến tàu nối ba vùng mà nay đều nằm trong tỉnh Lâm Đồng mới hoặc giáp ranh: vùng duyên hải Phan Rang thuộc Ninh Thuận cũ, vùng đèo và cao nguyên Đơn Dương, rồi vùng Đà Lạt. Trạm Hành và Trại Mát trước 1/7/2025 thuộc xã Trạm Hành và Phường 11 của thành phố Đà Lạt, nay cùng nằm trong phường Xuân Trường-Đà Lạt; còn ga Đà Lạt thuộc phường Xuân Hương-Đà Lạt. Nhiều địa danh dọc tuyến vẫn mang tên ga cũ trong cách gọi của người dân, dù đường ray đã không còn. Người muốn đi lại một phần lộ trình xưa bằng đường bộ có thể đi theo quốc lộ 27 và các tuyến đèo lên Đơn Dương, dọc đường còn thấy dấu vết nền đường sắt, mố cầu, hầm cũ ở vài nơi.

Con tàu trong đời sống Đà Lạt những thập niên giữa thế kỷ

Từ khi tuyến lên tới Đà Lạt, con tàu nhanh chóng trở thành một phần đời sống đô thị. Chiều lên, tàu chở vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng, muối, cá khô từ duyên hải; chở công chức, học sinh, khách nghỉ dưỡng từ Sài Gòn, Nha Trang. Chiều xuống, tàu chở rau, hoa, trái cây ôn đới của Đà Lạt về các tỉnh dưới đồng bằng. Nhờ đường sắt, nông sản Đà Lạt lần đầu có thể đi xa với khối lượng lớn, góp phần biến vùng này thành nơi cung cấp rau hoa quan trọng cho miền Nam.

Nhiều người lớn tuổi ở Đà Lạt còn nhớ cảnh sân ga đông đúc vào các dịp lễ, Tết, khi học sinh nội trú về quê hay người nhà lên thăm. Tiếng còi tàu buổi sáng là một âm thanh quen của khu phía đông hồ. Khu quanh ga hình thành các dịch vụ phục vụ hành khách: quán ăn, nhà trọ, hàng xe chở khách vào trung tâm.

Dần dần, đường bộ được nâng cấp và xe khách, xe tải cạnh tranh với đường sắt. Quốc lộ 20 từ Sài Gòn lên qua đèo Prenn, quốc lộ 11 nay là quốc lộ 27 từ Phan Rang lên qua đèo Ngoạn Mục, mở ra những lựa chọn nhanh và linh hoạt hơn. Khi chiến tranh lan rộng, đường sắt vốn dễ bị phá hoại càng mất lợi thế. Đây là bối cảnh dẫn tới việc tuyến ngừng chạy.

Ngừng chạy, tháo dỡ và đoạn tàu du lịch

Trong thời kỳ chiến tranh, tuyến đường sắt liên tục bị gián đoạn vì phá hoại và mất an ninh, việc khai thác giảm dần rồi ngừng hẳn vào khoảng đầu thập niên 1970. Sau năm 1975, do nhu cầu khôi phục tuyến đường sắt Bắc – Nam và hạn chế về nguồn lực, nhiều đoạn ray và thiết bị trên tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt bị tháo dỡ để dùng vào nơi khác. Nền đường cũ ở nhiều đoạn dần bị lấn chiếm, xen vào đất canh tác, nhà cửa.

Từ đầu thập niên 1990, đoạn ngắn từ ga Đà Lạt đến Trại Mát được khôi phục để chạy tàu du lịch. Chuyến tàu đi qua những vùng rau, vùng hoa, xóm dân cư ở phía đông Đà Lạt, dừng ở Trại Mát để khách tham quan quanh đó, rồi quay về. Đây là cách phần lớn du khách hôm nay được trải nghiệm một chút không khí của tuyến đường sắt xưa.

Lịch chạy và giá vé thay đổi theo mùa và theo đơn vị khai thác, nên khách nên hỏi trực tiếp tại ga trước khi đi. Trang này không ghi giờ tàu hay giá vé vì thông tin dễ cũ.

Chuyện khôi phục tuyến và cái tên ga Đà Lạt hôm nay

Ý tưởng khôi phục toàn tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt được đưa ra nhiều lần trong mấy chục năm qua, với kỳ vọng tạo ra một sản phẩm du lịch đặc biệt và một đường giao thông mới lên cao nguyên. Đã có các đề xuất, nghiên cứu và lời mời gọi đầu tư, nhưng tới thời điểm viết bài, chưa có thông tin chắc chắn về tiến độ thi công toàn tuyến. Người đọc nên theo dõi thông tin chính thức từ cơ quan có thẩm quyền thay vì tin vào các tin đồn “sắp chạy lại”.

Ga Đà Lạt, dù chỉ còn phục vụ đoạn tàu ngắn, vẫn là một trong những công trình được biết đến nhiều nhất của Đà Lạt và được xếp hạng di tích. Cái tên “ga Đà Lạt” giữ nguyên qua mọi thời kỳ đổi tên, và sau năm 2025 nhà ga nằm trong phường Xuân Hương-Đà Lạt. Với người dân quanh đó, “khu ga” là một địa danh quen thuộc như “khu chợ” hay “khu Hòa Bình”.

Từ góc nhìn lịch sử tên gọi, tuyến đường sắt để lại nhiều địa danh: tên ga, tên đèo, tên những xóm hình thành quanh các trạm dọc đường. Một số xóm, ấp ở phía đông Đà Lạt có gốc từ cộng đồng công nhân đường sắt, người làm việc tại các ga ngày trước. Khi đi tàu Trại Mát và để ý cảnh hai bên đường, người đọc sẽ thấy dấu vết của một tuyến đường đã góp phần làm nên Đà Lạt.

Câu hỏi thường gặp

Đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt hoàn thành năm nào?

Tuyến được xây dựng kéo dài từ đầu thế kỷ XX và lên tới Đà Lạt năm 1932. Nhà ga Đà Lạt hiện nay hoàn thành vài năm sau đó, vào cuối thập niên 1930. Tuyến dài khoảng 84 km, có những đoạn ray răng cưa ở vùng đèo dốc.

Đường sắt răng cưa hoạt động thế nào?

Ngoài hai ray chính, đoạn răng cưa có thêm một thanh ray có răng ở giữa. Đầu máy có bánh răng ăn khớp vào thanh này nên leo được dốc mà bánh xe thông thường sẽ trượt, đồng thời hãm an toàn khi xuống dốc. Tàu chạy chậm khi vào đoạn răng cưa.

Vì sao tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt ngừng chạy?

Trong thời chiến, tuyến bị gián đoạn liên tục vì phá hoại và mất an ninh, khai thác giảm dần rồi ngừng vào khoảng đầu thập niên 1970. Sau năm 1975, nhiều đoạn ray và thiết bị bị tháo dỡ để dùng cho nơi khác, nền đường cũ nhiều đoạn bị lấn chiếm.

Hiện nay còn đi tàu ở Đà Lạt được không?

Còn đoạn tàu du lịch từ ga Đà Lạt đến Trại Mát, khôi phục từ đầu thập niên 1990. Tàu đi qua vùng rau hoa phía đông Đà Lạt rồi quay về. Lịch chạy và giá vé thay đổi theo mùa, nên hỏi trực tiếp tại ga trước khi đi.

Ga Đà Lạt thuộc phường nào?

Ga Đà Lạt nằm trên đường Quang Trung, phía đông hồ Xuân Hương, trước đây thuộc Phường 10 cũ. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc phường Xuân Hương-Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Người dân quanh đó quen gọi là khu ga.

Tuyến đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt có được khôi phục không?

Ý tưởng khôi phục đã được đề xuất nhiều lần, có nghiên cứu và lời mời đầu tư, nhưng tới thời điểm viết bài chưa có thông tin chắc chắn về tiến độ thi công toàn tuyến. Nên theo dõi thông tin chính thức từ cơ quan có thẩm quyền.